خلاصه سفر ایرانی‌ها؛ کاهش هزینه‌ با اقامت در خانه اقوام و استفاده از خودرو شخصی

به گزارش آتیه آنلاین، در بهار ۱۴۰۳، ایرانیان با ثبت بیش از ۷۱ میلیون سفر داخلی، عمدتاً به مقاصد خراسان رضوی، مازندران و گیلان، نشان دادند که علی‌رغم فشارهای اقتصادی و تورم، همچنان به دیدار اقوام، زیارت و تفریح علاقه‌مندند. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس حاکی است که ۷۰ درصد این سفرها با خودروهای شخصی و اقامت در خانه بستگان انجام شده، اما کاهش شاخص دسترسی‌پذیری سفر نشان‌دهنده محدودیت‌های مالی برای برخی اقشار است.

روزنامه فرهیختگان در گزارشی نوشت، با آغاز تعطیلات نوروزی در فصل بهار، ایران شاهد حجم گسترده‌ای از سفرهای داخلی است که عمدتاً به‌منظور دیدار با اقوام، تفریح، زیارت و درمان انجام می‌شود. تنوع جغرافیایی و جاذبه‌های تاریخی و مذهبی ایران، این کشور را به مقصدی جذاب برای سفرهای خانوادگی تبدیل کرده است. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس که از داده‌های مرکز آمار ایران بهره گرفته، در بهار ۱۴۰۳ بیش از ۷۱ میلیون سفر در کشور ثبت شده که ۷۰.۶ میلیون از آن‌ها داخلی و مابقی خارجی بوده‌اند. این آمار نشان‌دهنده افزایش سفرهای بهاری در سال‌های اخیر، علی‌رغم تورم و مشکلات اقتصادی است. این گزارش به بررسی الگوهای سفر خانوارهای ایرانی از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳، مقاصد محبوب، وسایل نقلیه مورد استفاده، نوع اقامت و تأثیر عواملی مانند کرونا و تورم بر سفرها پرداخته است.

حجم و الگوی سفرها در بهار ۱۴۰۳

طبق گزارش مرکز آمار ایران، در بهار ۱۴۰۳ حدود ۱۴ میلیون خانوار (۵۲ درصد کل خانوارها) حداقل یک سفر انجام داده‌اند که در مجموع به ۷۱ میلیون سفر منجر شده است. از این تعداد، ۵۱ درصد سفرها (۳۶ میلیون) بدون اقامت شبانه و ۴۹ درصد (۳۴ میلیون) با اقامت شبانه بوده‌اند. این تقسیم‌بندی نشان‌دهنده تلاش خانوارها برای کاهش هزینه‌های سفر در شرایط اقتصادی دشوار است. مقاصد اصلی سفر در این دوره شامل استان‌های خراسان رضوی، مازندران، گیلان، تهران و فارس بوده‌اند. اهداف اصلی سفر نیز دیدار با اقوام، تفریح، زیارت و درمان گزارش شده است.

الگوی اقامت و وسایل نقلیه

یکی از نکات برجسته گزارش، اقامت ۷۰ درصد گردشگران در خانه‌های اقوام و آشنایان است که نشان‌دهنده کاهش گردش مالی در شهرهای میزبان به دلیل استفاده محدود از اقامتگاه‌های رسمی مانند هتل‌ها (تنها ۴ درصد) است. همچنین، به دلیل گرانی بلیط هواپیما و قطار، حدود ۷۰ درصد سفرها با خودروهای شخصی انجام شده و سهم حمل‌ونقل عمومی (هواپیما و قطار) کمتر از ۳ درصد بوده است. این وابستگی به خودروهای شخصی حتی در میان خانوارهای کم‌درآمد نیز مشهود است.

روند سفرها از ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳

در بازه ۱۳ ساله (۱۳۹۰-۱۴۰۳)، بیش از ۷۲۰ میلیون سفر بهاری ثبت شده که ۴۶ درصد آن‌ها (۳۳۰ میلیون) به شش استان پرطرفدار (خراسان رضوی، تهران، مازندران، گیلان، اصفهان و فارس) اختصاص دارد. این دوره به سه بازه زمانی تقسیم می‌شود:

ابتدای دهه ۱۳۹۰ (۱۳۹۰-۱۳۹۳): رشد آهسته سفرها از ۳۳ میلیون در سال ۱۳۹۰ به ۳۷ میلیون در سال ۱۳۹۳.

میانه دهه (۱۳۹۵-۱۳۹۷): جهش قابل‌توجه سفرها با اوج‌گیری در سال ۱۳۹۷ (۱۱۲ میلیون سفر) که ۷۰ درصد خانوارها (۱۷ میلیون خانوار) حداقل یک سفر انجام دادند.

پساکرونا(۱۴۰۰-۱۴۰۳) کاهش شدید سفرها در سال‌های ۱۳۹۸ (به دلیل سیل) و ۱۳۹۹ (به دلیل کرونا) و بازیابی تدریجی تا سال ۱۴۰۳ که ۵۲ درصد خانوارها (۱۴.۱ میلیون) سفر کردند، اما همچنان با سال ۱۳۹۷ فاصله دارد.

عوامل کاهش سفرها شامل مشکلات اقتصادی، افزایش هزینه‌های سفر، کاهش ظرفیت حمل‌ونقل عمومی و تداخل ماه رمضان با نوروز بوده است.

مقاصد محبوب و اقامت

استان خراسان رضوی در تمام سال‌های این بازه (به‌جز یک سال) صدرنشین مقاصد گردشگری با اقامت شبانه بوده است. این استان در سال ۱۳۹۰ حدود ۴.۴ میلیون سفر (۱۲ درصد کل سفرها) و در سال ۱۳۹۷ حدود ۷.۵ میلیون سفر را به خود اختصاص داده و همچنان محبوب‌ترین مقصد است. پس از آن، استان‌های مازندران، گیلان، فارس، تهران و اصفهان در رتبه‌های بعدی قرار دارند. در سفرهای بدون اقامت شبانه نیز ۱۱ استان از جمله گیلان، مازندران، اصفهان، فارس، تهران، کرمانشاه، خوزستان، قزوین، خراسان رضوی و زنجان در میان مقاصد برتر بوده‌اند.

تأثیرات اقتصادی و اجتماعی

با وجود افزایش تعداد خانوارهای مسافر از ۱۱.۸ میلیون در سال ۱۳۹۰ به ۱۴.۱ میلیون در سال ۱۴۰۳ (رشد ۲۰ درصدی)، شاخص دسترسی‌پذیری سفر از ۵۸ درصد به ۵۲ درصد کاهش یافته است. این کاهش نشان‌دهنده محدود شدن سفرها برای برخی اقشار به دلیل فشارهای اقتصادی و افزایش هزینه‌هاست. جامعه ایرانی با وجود منابع طبیعی، تاریخی و معنوی غنی، همچنان یکی از جوامع گردشگر جهان محسوب می‌شود، اما محدودیت‌های مالی باعث کاهش دسترسی به سفر برای بخشی از مردم شده است.

سفرهای بهاری ایرانیان در بازه ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است. اوج‌گیری سفرها در سال ۱۳۹۷، افت شدید در دوره کرونا و بازیابی تدریجی تا سال ۱۴۰۳ نشان‌دهنده تأثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی بر الگوهای سفر است. گرایش به اقامت در خانه اقوام، استفاده گسترده از خودروهای شخصی و تمرکز سفرها در چند استان خاص نشان‌دهنده تلاش خانوارها برای مدیریت هزینه‌ها در شرایط تورم است. با این حال، کاهش شاخص دسترسی‌پذیری نشان می‌دهد که سفرهای بهاری برای همه اقشار محدودتر شده است. این گزارش بر لزوم سیاست‌گذاری برای تقویت گردشگری داخلی و افزایش گردش مالی در شهرهای میزبان تأکید دارد.