آیا سرنوشت میدان آزادی هم شبیه میدان امام حسین خواهد بود؟

تغییر کارکرد میادین شهری تهران به «میدان آیینی» دوباره خبرساز شده این‌بار میدان آزادی قرار است به قلب مناسک مذهبی پایتخت تبدیل شود؛ همان وعده‌ای که یک دهه قبل برای میدان امام حسین داده شد. اما حالا، آن میدان فراموش‌شده و این یکی هم درگیر تعارض با میراث فرهنگی، نبود برنامه شفاف و نبود تعامل نهادی است.

در سال‌های آغازین دهه ۹۰، مدیریت وقت شهری تهران، میدان امام حسین را با هزینه میلیاردی به «میدان آیینی» بدل کرد. خیابان ۱۷ شهریور به پیاده‌راه تبدیل شد، و برنامه‌هایی با محوریت مناسک مذهبی در آن اجرا شدند. اما این پروژه همان طور که پیش بینی می شد رونق نگرفت . همان زمان مهدی چمران رییس شورای شهر تهران گفت پیاده راه آیینی به کارخانه مسکرات می رسد و نمی توان هیات های مذهبی را مجبور کرد که در این راسته سینه زنی کنند .  حالا شهرداری تهران از تبدیل میدان آزادی به «میدانی آیینی و نمادین» خبر می‌دهد؛ درست با همان زبان، همان رویکرد، و شاید همان سرنوشت.

 روزهایی‌ست که برج آزادی دیگر فقط یک بنای نمادین برای عکس‌های یادگاری نیست. سازه‌های فلزی موقت، بنرهای بزرگ و صحنه‌های مراسمی، محوطه میدان را اشغال کرده‌اند. تصاویری از این مداخلات در فضای مجازی منتشر شد و اعتراضاتی به‌دنبال داشت: از نابودی منظر بصری برج گرفته تا تهدید میراث معماری. واکنش‌ها آن‌قدر جدی بود که اداره کل میراث فرهنگی استان تهران در نامه‌ای رسمی، خواستار توقف فوری فعالیت‌های اجرایی شد.

میراث فرهنگی تأکید کرده سازه‌های اطراف برج آزادی بدون اخذ مجوز و هماهنگی نصب شده‌اند. هشدار داده شده که ادامه این روند می‌تواند حریم بصری و معماری میدان را آسیب‌پذیر کند. این هشدار رسمی در ۲۹ تیر ۱۴۰۴ به شهرداری منطقه ۹ و مجموعه فرهنگی برج آزادی ارسال شد.

در سوی دیگر، مصطفی زیبایی‌نژاد، مدیرکل فرهنگی شهرداری تهران، اعلام کرده که همه چیز قانونی و هماهنگ‌شده بوده و هیچ آسیبی به میدان وارد نشده است. اما رئیس مجموعه برج آزادی، رسماً اعلام کرد که شهرداری هیچ مجوزی از مدیریت مجموعه دریافت نکرده است. این تضاد، نمونه‌ای دیگر از آشفتگی تصمیم‌سازی در فضاهای مشترک شهری است.

احمد علوی، عضو شورای شهر، با تأکید بر نبود تعامل میان نهادها گفت: نه شهرداری می‌تواند یک‌طرفه تصمیم بگیرد، نه میراث فرهنگی می‌تواند این میدان را صرفا یک بنای تاریخی ببیند. باید چارچوبی تدوین شود تا هر نهاد بداند در چه محدوده‌ای با چه مختصاتی مجاز به اقدام است.

علوی هشدار داد: تا وقتی نهادها اول عمل می‌کنند و بعد توقع هماهنگی دارند، هر پروژه‌ای به تنش و شکست ختم می‌شود.

اما علیرضا نادعلی، سخنگوی شورای شهر، گرچه از بعد میراثی ماجرا ابراز نگرانی می‌کند، اما معتقد است که نباید تنها از منظر تخریب نگریست: مراسم «محرم‌شهر» مورد استقبال خانواده‌ها قرار گرفته. این تجربه ارزش فرهنگی دارد، اما در طراحی سازه‌ها و حفظ منظر میدان باید بازنگری کرد.

 نادعلی همچنین از طرح شورای شهر برای تبدیل میدان آزادی به میدان‌گاه فرهنگی خبر داد و گفت: آنچه امروز اجرا شده، با آنچه در ذهن ما بود فاصله دارد.

شهردار تهران می‌گوید میدان آزادی با پیشینه‌اش در راهپیمایی‌های تاریخی عاشورا و تاسوعای ۵۷، همواره فضایی آیینی بوده و اکنون به دست مردم و گروه‌های جهادی «احیا» شده است.

برج آزادی سال‌هاست دستخوش تجربه‌های گوناگون شده. روزگاری برج میلاد رقیب میدان آزادی به عنوان نماد تهران بود و امروز هم مدیران شهری به دنبال ساخت هویت تازه‌ای برای این میدان هستند.