نشان دادن آسیب‌های اجتماعی در سینما با هدف اصلاح

سیدرضا صافی، دانش‌آموخته کارگردانی سینما، در گفت‌وگو با آتیه آنلاین، با اشاره به وجود دو رویکرد «کارگردان در قالب تکنسین» و «کارگردان مولف» در سینما گفت: کارگردان در نوع اول تنها در قواره یک مدیره پروژه هنری – صنعتی وارد می شود و وظیفه خودش را از نظر فنی و تخصصی انجام می دهد و آن پروژه را مدیریت می کند. در حالی که ممکن است برای آن اثر ساخته شده، هیچ دغدغه فکری نداشته باشد و با آن مطلقا بیگانه باشد. وی افزود: «کارگردان مولف» که البته سینماگران نامی سینمای ایران و جهان هم در این مقوله جا دارند، با دغدغه‌های خاصی وارد جهان سینما می‌شود و معمولا هم در ژانرهای بخصوصی کار می‌کنند. مثل آلفرد هیچکاک که در ژانر سینمای وحشت فعالیت می‌کرد یا آندره تارکوفسکی و کریستوفر نولان که آثار سینمایی فلسفی خلق کرده‌اند. سینما به مثابه آیینه اجتماع صافی افزود: کسی که به عنوان سینماگر مولف فعالیت می کند دغدغه‌های خاصی دارد و مهمترین این دغدغه‌ها، مسائل اجتماعی و انسانی است؛ موضوعاتی که ما دوست داشته باشیم یا نه، درگیر آنها هستیم، از آنها تاثیر می‌گیریم و بر آنها تاثیر می‌گذاریم. وی تاکید کرد: در جامعه ما که در ۱۰۰ سال اخیر کانون حوادث بزرگ جهانی و منطقه‌ای بوده و هر ۱۰ سال تغییراتی عمده در آن رخ داده و می‌دهد، قطعا این تغییرات اجتماعی در سینمای آن بروز و نمود زیادی دارند. این دانش آموخته کارگردانی سینما ادامه داد: هیچ فیلمسازی نیست که بخواهد به سمت سینمای مولف حرکت کند و دغدغه این مسائل را نداشته باشد و نخواهد تحولات اجتماعی را ببینید و رصد کند. وی با بیان این که برخی آثار سینمایی دهه اخیر کشورمان، دغدغه مشکلات جامعه را داشته و آنها را انعکاس داده اند، گفت: البته «صنعت» بخش عمده‌ای از سینماست که نیاز به پشتوانه اقتصادی دارد، بنابراین سینما از طرفی نمی تواند نسبت به گیشه، فروش و سرمایه‌گذاری اقتصادی و عنصر صنعتی سرمایه‎ای از منظر تولید بی‌تفاوت باشد. صافی افزود: از این رو بسیاری از فیلم‌ها با نگاه به گیشه و با هدف سرگرمی مخاطب و اصطلاحا ساخت رویا، تهیه می شوند، مثل سینمای هند که دیگر خودش تقریبا به ژانر تبدیل شده است. شما شباهت و ارتباط معنایی بسیار کمی بین جامعه هند و آثار سینمایی این کشور می‌بینید. این سینما کارکرد رویاسازی دارد.   وی تاکید کرد: ولی سینماگری که خودش را نسبت به مسائل جامعه مسئول می داند و می خواهد در فرایند ارتقا جامعه اثرگذار باشد، نمی تواند به حوادث و رویکردهای کف خیابان و تحولات اجتماعی بی‌تفاوت باشد. برنده تندیس زرین جشنواره بین المللی فیلم رشد افزود: خوشبختانه در دهه گذشته حرکتهای موثری در حوزه سینمای متعهد و دغدغه‌مند نسبت به مشکلات جامعه انجام شده، به نحوی که پرداخت جدی به مسائل اجتماعی، اقشار آسیب پذیر و فرودستان اقتصادی جامعه، یکی از ژانرهای موثر و موفق – به ویژه از کارهای اصغر فرهادی به بعد – در سینما بوده است. وی ادامه داد: از قضا اینگونه آثار هم در گیشه موفق بوده اند و هم توانسته اند بازخورد خوبی در مجامع هنری داخل و خارج کسب کنند. بر این اساس می‌توان گفت سینمای ایران در حوزه انعکاس و کنکاش در حوزه آسیبهای اجتماعی کارنامه موفق و مثبتی دارد. نقش ممیزی در انعکاس آسیبهای اجتماعی صافی با اشاره به وجود برخی ممیزی‌ها در نشان دادن آسیبهای اجتماعی، گفت: بعضا گفته می شود محدودیت به نوعی باعث بروز خلاقیت می شود چون ابتکار و خلاقیت راه خودش را پیدا و در جایی تجلی می کند. وی افزود: با این همه کاش ممیزی در سینمای ما خودجوش و درونی باشد زیرا سینمای ما کم شآن و فقیر از نظر دانش و سرمایه نیست و فیلمسازان ما هم افراد غیرمتعهدی نیستند. این دانش آموخته کارگردانی سینما با اشاره به شکل‌گیری ممیزی هوشمندانه در دنیا، گفت: مثلا در سینمای امریکا که بعد از صنایع نظامی، بیشترین سرمایه‌گذاری در آن صورت می گیرد، ممیزی وجود دارد ولی شیوه اجرای آن در آنجا خیلی پذیرفتنی‌تر است.  وی ادامه داد: در هالیوود سانسور به این شکل نیست که بخشی از یک فیلم کات و حذف شود، بلکه اگر مخاطبی به فیلم خاصی نیاز دارد و آن فیلم برای رده سنی خاصی مناسب است، بر روی آن رده سنی مناسب درج می شود، بنابراین اثری حذف نمی شود و انسداد هنری – اقتصادی به وجود نمی آورند. صافی افزود: مشکلی ممیزی ما که باعث بروز تنش در فضای هنری و اجتماعی می شود، در اجرا، به شکل انسداد در می آید و برخی مفاهیم که باید به مخاطب خاص خودش برسد نمی رسد، ولی در عوض، همین آثار  به مجامع سینمایی بین‌المللی راه پیدا می کنند! وی با یادکرد مرحوم استاد اکبر عالمی، مدرس برجسته سینما، گفت: دکتر عالمی همیشه از سینماگران می‌خواست که حتی اگر از بدبختی‌ها و بیچارگی‌های جامعه فیلم می سازند آن را با رویکرد داخل کشور و برای اصلاح مشکلات اجتماع و رفع موانع و مشکلات قانونی بسازند. این کارگردان سینما افزود: استاد عالمی همیشه تاکید داشت که مشکلات خودمان و مردممان و کشورمان را به تابلو و بِرَند کشورمان در خارج از کشور تبدل نکنید. آن مرحوم مثالهایی می زد از تصورات غلط اروپایی ها در دهه ۶۰ درباره وضعیت زندگی ما که مثلا تعجب می کردند از این که ما هواپیما و فرودگاه در کشورمان داریم و برای مسافرت رفتن از شتر استفاده نمیکنیم! وی ادامه داد: دکتر عالمی انذار می‌داد که انعکاس مسائل و چالشها و بررسی مشکلات جامعه باید برای داخل کشور و پیدا کردن راه حل باشد. باید تصویر واقعی از کشورمان نشان بدهیم. کارهای ما به نحوی نباشد که ما با دست خودمان، مردم و فرهنگ و کشورمان را عقب افتاده و فاقد تمدن نشان بدهیم. صافی تصریح کرد: وقتی ممیزی، انسداد به وجود می‌آورد و فیلمساز فضایی را پیدا نمیکند تا حرف خودش را بزند، ممکن است حرفهایش به شکل دیگری بروز پیدا کند که برای ما تاثیر منفی داشته باشد.  آثار سینمایی کودک، از ساخت تا اکران صافی با اشاره به علاقه شخصی و دغدغه درونی خود برای ساخت آثار نمایشی مناسب کودکان، گفت: بر عکس دهه ۷۰ که در کشور چیزی به نام جریان سینمای کودک وجود داشت متاسفانه الان شرایط برای ساخت و نمایش آثار سینمای کودک و نوجوان خوب نیست.  وی با اشاره به ساخت یکی از ساخته‌های خود با نام «پینوکیو، عامو سردار و رئیسعلی» در سال ۹۴ گفت: در این کار - در عین داشتن فضایی فانتزی - به مبارزات ضد استعماری در جنوب کشورمان با محوریت شهید رئیس‌علی دلواری پرداخته شده است. این نگاه جدیدی بود، چون عموما آثار نمایشی تاریخی ما، نگاهی عبوس و خشک و جدی دارند در حالی که این اثر این طوری نبود.  این دانش آموخته کارگردانی سینما افزود: در سال ۹۴ و ۹۵ «پینوکیو، عامو سردار و رئیسعلی» موفق‌ترین فیلم سینمای کودک بود و جوایزی متعددی در جشنواره های سینمایی کشور کسب کرد، با این حال ما بیش از دو سال در نوبت اکران بودیم. وی با تاکید بر اهمیت وجود اکران مناسب برای دیده شدن آثار سینمایی، گفت: فیلم خوبی که دیده نشود و به بایگانی برود مثل فیلمی است که اصلا ساخته نشده است. متاسفانه در طی سالها، حمایت از سینمای کودک از شعارها فراتر نرفت. صافی افزود: فیلم‌سازی که در اکران حمایت نمی شود، در فرایند فیلمسازی او وقفه ایجاد می شود و نهایتا تولید فیلم کودک و نوجوان پایین می آید. وی ادامه داد: سیاستهای سلیقه ای هم بسیار آسیب زننده است. مثلا در مقطعی تصمیم گرفته شد بخش سینمای کودک از نوجوان جدا شود که کار خوبی بود ولی متاسفانه با تغییر مدیران این کار به روال سابق برگشت. این کارگردان سینما با اشاره به اکران فیلم «پینوکیو، عامو سردار و رئیس‌علی» در فضایی نه چندان رضایت بخش، گفت: بعد از اکران سینمایی، این کار در سینمای خانگی، در نمایش VOD و پخش اینترنتی خیلی موفق بود. در همین سال رو به اتمام هم چهار یا پنج بار از شبکه های مختلف سیما به نمایش در آمد. قاچاق فیلم و دانلود غیرمجازی صافی با اشاره به تاثیرات نامطلوب دانلود غیرمجاز آثار سینمایی گفت: مسائل فرهنگی و اجتماعی سلسله وار به هم مرتبط و بر هم تاثیرگذار هستند. نمی توان فضای سینمای خوبی داشت وقتی مثلا حوزه کتاب دچار مشکلات اساسی است. چون مسائل و مشکلات فرهنگی به جامعه سرریز می کند، فرهنگ و هنر، فکر و رفتار جامعه را تغیر می دهد و نقاط قوت و ضعف هر حوزه فرهنگی و هنری بر بخشها و حوزه های دیگر تاثیر می گذارد.  این دانش آموخته کارگردانی سینما با تاکید بر این که خود وی زخم خورده قاچاق و دانلود غیرمجاز آثارش است، تصریح کرد: این خواسته همه اهالی فرهنگ و سینماست که علاقه مندان هنر، از نسخه های کپی غیرمجاز یا دانلود غیرمجاز استفاده نکنند؛ در حالی که قیمت ریالی مجاز و حلال بسیاری از این محصولات در جامعه، از یک جعبه پیتزا یا یک ظرف بستنی کمتر است. وی ادامه داد: افرادی هم که به این کار ناصواب ادامه می دهند، بدانند که دارند به تداوم روند تولیدات هنری و فرهنگی و سینمایی لطمه می زنند. وی افزود: هر چند دانلود غیرمجاز و فروش نسخه های کپی، فقط یکی از مشکلات این حوزه است و نباید سایر فراموش کرد که این حوزه مشکلات و مسائل دیگری هم دارد. باید به مسائل جامع نگاه کرد و این موضوع را هم در کلیت قضیه درست و اصلاح کرد. صافی با اشاره به علاقه شخصی خود به انیمیشن های ویژه کودکان گفت: من این کارها را دنبال می کنم و حتی به نوعی انیمیشن های خوب را کلاس درس فیلم سازی می دانم. همیشه به هنرجوهای سینما می گویم که باید انیمیشن ببینند. در انیمیشن هیچ فریم اضافه ای وجود ندارد و هر چیزی که در آن هست، برنامه ریزی شده است. وی تاکید کرد: انیمیشن های خوب، از نظر تکنیک و مسائل فنی و حتی فیلم‌نامه نویسی، جهان بینی و شخصیت پردازی و سایر حوزه ها یک  کلاس درس بسیار خوب محسوب می شوند. برنده تندیس زرین جشنواره بین المللی فیلم رشد ادامه داد: با این حال تاثیر انیمیشن بر روی مخاطب را نمی توان منفی یا مثبت ارزیابی کرد، بلکه جهان انیمیشن کودکان دایره ای با شمول گسترده از نکات مثبت و شاید از جهاتی نکات منفی است. این کارگردان سینما افزود: نباید مخاطب را با هاضمه کوچک تربیت کرد. باید کودکانمان را انتخابگر و گزینش‌کننده بار بیاوریم؛ چیزی که جای آن در سیستم آموزشی ما برای بچه‌ها خالی است. ما به جای پرورش ذهن کودکانمان، فقط برچسب بد و خوب به آثار و افکار می‌زنیم. صافی هشدار داد: ذهنی که در محیط ایزوله شده تربیت شود بسیار آسیب پذیر خواهد بود و در مواجهه با جهانی متفاوت با جهان ذهنی، دچار شکست و فروریزی خواهد شد.