دیابت بارداری؛ هشداری برای آغاز دیابت نوع ۲

شیوع دیابت بارداری در میان زنان طی سال‌های اخیر، نگرانی از افزایش دیابت نوع دو را افزایش داده است. پیگیری این عارضه‌ با غربالگری، تشخیص زودهنگام و مراقبت مستمر قابل کنترل است.

دیابت بارداری یکی از شایع‌ترین اختلالات متابولیک دوران بارداری است که برای نخستین‌بار در این دوره تشخیص داده می‌شود. این عارضه زمانی رخ می‌دهد که به دلیل تغییرات هورمونی ناشی از جفت، مقاومت بدن مادر به انسولین افزایش پیدا می‌کند و پانکراس قادر به تولید انسولین کافی برای کنترل قند خون نیست. در نتیجه، سطح قند خون افزایش می‌یابد و دیابت بارداری شکل می‌گیرد.

بر اساس برآوردهای بین‌المللی، حدود ۷ تا ۱۴ درصد بارداری‌ها با دیابت بارداری همراه است و روند رو به افزایش چاقی، کم‌تحرکی و افزایش سن بارداری موجب شده شیوع این بیماری در بسیاری از کشورها افزایش یابد. متخصصان تأکید می‌کنند که تشخیص به‌موقع و کنترل مناسب قند خون، خطر بروز عوارض برای مادر و جنین را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.

تهدیدی موقت با پیامدهای بلندمدت

علیرضا مهدوی، معاون دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت، با اشاره به تفاوت انواع دیابت در دوران بارداری می‌گوید: «در دوران بارداری با دو گروه از بیماران مواجه هستیم؛ زنانی که پیش از بارداری به دیابت مبتلا بوده‌اند و زنانی که نخستین‌بار در دوران بارداری دچار افزایش قند خون می‌شوند که به آن دیابت بارداری گفته می‌شود.»

به گفته او، زنانی که از قبل مبتلا به دیابت هستند، باید پیش از اقدام به بارداری قند خون خود را به‌طور کامل کنترل کنند و در تمام دوران بارداری نیز تحت نظر پزشک باشند، زیرا تغییرات وزن و نیازهای متابولیک بدن در این دوران، تنظیم قند خون را دشوارتر می‌کند.

مهدوی درباره زمان وقوع دیابت بارداری توضیح می‌دهد: «این بیماری معمولاً از نیمه دوم بارداری، به‌ویژه پس از هفته‌های ۲۴ تا ۲۸، همزمان با افزایش وزن مادر و افزایش مقاومت به انسولین بروز می‌کند. از آنجا که جنین بخشی از قند خون مادر را مصرف می‌کند، میزان طبیعی قند خون در زنان باردار پایین‌تر از سایر افراد است و به همین دلیل، آستانه تشخیص قند خون غیرطبیعی نیز پایین‌تر در نظر گرفته می‌شود؛ به‌گونه‌ای که قند خون ناشتا بالاتر از ۹۵ میلی‌گرم در دسی‌لیتر نیازمند بررسی بیشتر است.»

امروزه غربالگری دیابت بارداری یکی از بخش‌های ثابت مراقبت‌های دوران بارداری است و معمولاً بین هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ با انجام آزمایش تحمل گلوکز انجام می‌شود. البته در زنانی که عوامل خطر دارند، ممکن است این بررسی از همان ابتدای بارداری نیز انجام شود.

مهدوی تأکید می‌کند که در بسیاری از موارد، دیابت بارداری با اصلاح شیوه زندگی، رژیم غذایی مناسب، فعالیت بدنی متناسب با شرایط بارداری و کنترل وزن قابل درمان است، اما اگر قند خون با این اقدامات کنترل نشود، درمان با انسولین ضروری خواهد بود.

بنابر اعلام او زنان باردار نباید از تشخیص دیابت بارداری دچار نگرانی شوند، زیرا در صورت رعایت توصیه‌های پزشکی و کنترل منظم قند خون، معمولاً خطری مادر و جنین را تهدید نخواهد کرد.

چه مادرانی بیشتر در معرض خطرند

تحقیقات نشان می‌دهد احتمال ابتلا به دیابت بارداری در زنانی که پیش از بارداری اضافه‌وزن یا چاقی دارند، در دوران بارداری بیش از حد طبیعی وزن اضافه می‌کنند، سابقه خانوادگی دیابت، فشار خون بالا یا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک دارند، بارداری چندقلویی را تجربه می‌کنند یا سابقه تولد نوزاد با وزن بیش از چهار کیلوگرم، سقط جنین یا مرده‌زایی بدون علت مشخص را در پرونده پزشکی خود دارند، بیشتر از سایرین است. همچنین افزایش سن بارداری، به‌ویژه پس از ۳۵ سالگی، یکی دیگر از عوامل شناخته‌شده خطر محسوب می‌شود. به همین دلیل توصیه می‌شود این زنان از همان ابتدای بارداری تحت پایش منظم قند خون قرار گیرند.

در صورت کنترل نشدن دیابت بارداری، احتمال بروز عوارض برای مادر و نوزاد افزایش می‌یابد. تولد نوزاد درشت‌وزن، زایمان دشوار و افزایش احتمال سزارین، افت قند خون نوزاد پس از تولد، مشکلات تنفسی و در برخی موارد افزایش احتمال بروز ناهنجاری‌های مادرزادی، از مهم‌ترین پیامدهای این بیماری برای نوزاد است. همچنین این کودکان در سال‌های بعد بیشتر در معرض چاقی، بیماری‌های قلبی‌عروقی و ابتلا به دیابت نوع دو قرار دارند. همچنین دیابت بارداری برای مادر نیز خطر ابتلا به فشار خون بارداری و زایمان زودرس را افزایش می‌دهد.

اگرچه در اغلب موارد دیابت بارداری پس از زایمان برطرف می‌شود، اما پایان بارداری به معنای پایان خطر نیست. به گفته مهدوی طبق مطالعات حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد زنانی که سابقه دیابت بارداری دارند، طی پنج تا ۱۰ سال بعد به دیابت نوع دو مبتلا می‌شوند. به همین دلیل انجام آزمایش قند خون چهار تا ۱۲ هفته پس از زایمان و سپس پایش دوره‌ای قند خون در سال‌های بعد، ضرورتی انکارناپذیر است.

او همچنین تأکید می‌کند که حفظ وزن مناسب، تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم و شیردهی می‌تواند خطر ابتلا به دیابت نوع دو را در این زنان کاهش دهد.

در نهایت کنترل دقیق دیابت بارداری با انجام مراقبت‌های منظم دوران بارداری و انجام آزمایش و پیگیری وضعیت مادر پس از زایمان، ممکن است و مهم‌ترین راهکار برای حفظ سلامت مادر و نوزاد به شمار می‌رود. با تشخیص به‌موقع، درمان مناسب و اصلاح سبک زندگی می‌توان از تبدیل شدن آن به یک بیماری مزمن پیشگیری کرد.