مواجهه با اتیسم در روزهای جنگ؛ چند توصیه به خانواده‌ها

محافظت از افراد آسیب‌پذیر مانند کودکان و بزرگسالان طیف اتیسم نسبت به روزهای عادی شرایط متفاوتی دارد و اقدامات خاصی می‌طلبد؛ آموزش‌هایی که تا پیش از جنگ 12 روزه در خرداد امسال کمتر کشوری با آن آشنا بود. بعد از آغاز جنگ در نهم اسفند امسال، انجمن اتیسم ایران به کمک سامانه مشاوره تلفنی خود، راهکارهایی برای عبور از این بحران و مراقبت از افراد طیف اتیسم، در اختیار خانواده‌ها قرار می‌دهد.

این سامانه چهار سال پیش با همکاری سازمان بهداشت جهانی افتتاح شد و در حال حاضر در تمام روزهای جنگ فعال است. خانواده افراد طیف اتیسم می‌توانند با شماره 02148085000 از 9 صبح تا 3 بعد از ظهر در تمام روزهای هفته، از کارشناسان انجمن رایگان مشاوره دریافت کنند. افراد طیف اتیسم، به خصوص طیف شدید حساسیت‌های بیشتری را تجربه می‌کنند و تغییرات ناگهانی محیط می‌تواند بیقراری و اضطراب و رفتارهای تکراری آنها را تشدید کند. در شرایط بحرانی مانند جنگ حضور در یک محیط امن و قابل پیش‌بینی برای آنها ضروری است.

سینا توکلی دکترای روانشناسی و آموزش کودک، معاون آموزش، توانبخشی و سلامت خانواده انجمن اتیسم ایران درباره اقدامات ضروری‌ای که خانواده‌ها باید در این شرایط انجام دهند، به آتیه‌آنلاین توضیح می‌دهد. به گفته او افراد طیف اتیسم به خصوص نوجوانان طیف شدید، به صدا، نور و شلوغی حساسیت بیشتری دارند؛ به همین دلیل به خانواده‌ها پیشنهاد می‌شود اگر نمی‌توانند جلوی صداهای بیرون را بگیرند، سایر صداها را در خانه کم و نور آن را ملایم کنند و تا حد امکان محیط خانه خلوت باشد تا فرزندانشان محیط حسی امن‌تری را تجربه کند.

توکلی می‌گوید لازم است که فرزندان طیف اتیسم برنامه روزانه منظمی داشته باشند و روز آنها با یک روتین مشخص پیش رود؛ از زمان بیداری تا غذا خوردن و دریافت آموزش‌های روزانه: «مسیر آموزش و توانبخشی یک کودک یا بزرگسال طیف اتیسم نباید بیشتر از یک ماه به تعویق بیفتد. استفاده از وسایل حسی مثل توپ‌های فشاری، خمیر بازی و پارچه‌های نرم و اسباب بازی‌های حسی می‌تواند به کنترل اضطراب آنها کمک کند. در شرایطی که صداهای زیادی در محیط وجود دارد استفاده از هدفون‌هایی که امکان کاهش صدای محیط – نویز کنسلینگ- را دارند بسیار کمک کننده است. اگر امکان تهیه این هدفون‌ها وجود ندارد، می‌توان در خانه موسیقی با صدای ملایم پخش کرد.»

او همچنین به خانواده‌هایی که کودک یا بزرگسال طیف شدید اتیسم بدون کلام دارند، توصیه می‌کند که از طریق تصاویر و کارت به آنها بگویند که چه برنامه روزانه‌ای در پیش دارند: «میزان مواجهه افراد طیف خفیف با اخبار و تصاویر تنش‌زا باید محدود شود؛ چون روشن بودن دائم تلویزیون و مشاهده خبر برای آنها اصلاً مناسب نیست و باید از شبکه‌های تلویزیونی مخصوص کودکان استفاده کنند. اگر قرار است اخبار را دنبال کنیم، نباید کودک در کنار ما باشد.»

توکلی تأکید می‌کند که حمایت عاطفی از افراد طیف اتیسم در روزهای جنگ اهمیت بسیار زیادی دارد: «اگر کودک ما درک دارد و متوجه اضطراب ما می‌شود، باید با جملات ساده و لحن آرام با او صحبت کنیم و با پیام‌ها و جملات کوتاه به او اطمینان دهیم در جایی که حضور داریم، برای ما و او اتفاقی نمی‌افتد. ما به خانواده‌ها پیشنهاد می‌کنیم که در صورت امکان، حتماً بازی‌های حسی ساده را که به او ورودی حسی و حرکتی می‌دهد، در پارک‌ها و فضاهای سبز انجام دهند؛ چون مواجهه با بی‌تحرکی به خصوص بزرگسالان و نوجوانان طیف اتیسم در آینده منجر به تغییر شکل اندام‌ها می‌شود. افراد طیف اتیسم رفتارهای کلیشه‌ای دارند که در آینده می‌تواند باعث بروز مشکلات اسکلتی شود. حتی اگر نزدیک خانه پارک و فضای سبز وجود ندارد، می‌توان در پارکینگ خانه بازی‌های ساده حرکتی انجام داد.»

او در ادامه از همسایه‌ها می‌خواهد این روزها شرایط خانواده‌های اتیسم را بیشتر درک کنند؛ چون اتیسم نیاز به ترحم ندارد، نیاز به درک شدن دارد: «اگر همسایه خانواده‌های طیف اتیسم می‌بینند کودکی در ساعت‌هایی از شبانه‌روز می‌دود، فریاد می‌زند یا اشیایی را به هم می‌کوبد، باید بدانیم ارادی نیست؛ چون آن کودک بیقرار شده و خانواده‌اش در حال کمک به او هستند.»

به گفته معاون آموزش انجمن اتیسم، این اختلال عصب رشدی، دو شاخصه اصلی دارد: نقص در ارتباطات و تعاملات اجتماعی و رفتارهای تکراری. اگر سن کودک بیش از دو سال است اما هنوز ارتباط چشمی با مادر ندارد، به بازی‌های صدادار واکنش نشان نمی‌دهد و لبخند اجتماعی ندارد، هنوز اولین کلمه را نگفته و به اسم خودش واکنش نشان نمی‌دهد، خانواده باید نسبت به این نشانه‌ها حساس شوند و آنها را جدی بگیرند: «اگر کودکی هنوز نمی‌تواند در سه سالگی با اسباب‌بازی درست بازی کند، هنوز با ابزار خانه بازی می‌کند، بازی با یک همسال را ندارد و سعی می‌کند در گوشه‌ای از خانه با ابزاری مشغول باشد و هنوز به اشاره‌ها توجه ندارد، باید به آن حساس شویم و با کارشناس مشورت کنیم. علایم اختلالات طیف اتیسم تا سن سه سالگی بروز می‌کند و اگر به آن توجه کنیم از سن دو سالگی قابل مشاهده است. نشانه‌های این اختلال تا سه سالگی برای خانواده و در بزرگسالی برای همه جامعه مشهود است و اگر به موقع اقدام نشود، روند درمان و توانبخشی به سختی پیش می‌رود.»