تاب‌آوری دارویی در میانه بحران

دارو، به عنوان یکی از استراتژیک‌ترین کالاها، در زمان بحران با دو چالش بزرگ روبه‌رو است: محدودیت دسترسی و اختلال در زنجیره تأمین. به باور متخصصان آمادگی پیشینی و پرهیز از رفتارهای توده‌ای در مصرف دارو، کلید اصلی مدیریت بحران دارو است.

داروخانه‌ها را خالی نکنید 

جنگ طولانی شده است. 23 روز از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران می‌گذرد. در این روزها فکر تهیه دارو به‌ویژه برای بیماران مزمن یکی از دغدغه‌های مهم است. با اینکه مهدی پیر صالحی، رئیس سازمان غذا و دارو اعلام کرده مشکلی در ارائه خدمت در داروخانه‌های سراسر کشور و تولید کارخانه‌های داروسازی و تجهیزات پزشکی وجود ندارد، در سطح خرد کمبودهایی دیده می‌شود.

آسیب‌هایی که داروخانه‌ها و مراکز درمانی در این دوران متحمل شدند یکی از دلایل کمبودهاست. شیشه‌های داروخانه شاهین شمالی شکسته و داروهای داخل قفسه‌ها به اطراف پرتاب شده‌اند. چند مقوا جای شیشه‌ها را گرفته است. این داروخانه تامین‌کننده نیاز ساکنان منطقه بود که بعد از حمله به کلانتری جنت‌آباد تخریب و غیرقابل استفاده شد. بنابر آمار اعلام شده حدود 77 مرکز بهداشتی و داروخانه تاکنون در جنگ آسیب دیده‌اند.

یکی از دلایل دیگر این مسئله تقاضای القایی است که در دوران جنگ بازار دارو را متاثر می‌کند. محمد دادپی، متخصص قلب و عروق بر این باور است که به جای انبار کردن داروها در خانه، باید از همان منابعی که داریم درست استفاده کنیم: «همین الان در خانه هر ایرانی مقدار زیادی دارو هست. بیشتر آن‌ها برای مشکلات عمومی است اما بیماران مزمن داروهای مربوط به بیماری خود را هم دارند. یا مشابه بوده و استفاده نکرده‌اند یا زیاد بوده و داروی دیگری تجویز شده است.» البته استفاده از داروهای موجود شرایطی دارد: «در مرحله اول تاریخ مصرف همه داروها را بررسی کنید. مصرف داروی منقضی شده در شرایط بحرانی، مشکلات بزرگ‌تری ایجاد می‌کند. داروها را با هم مصرف نکنید. برطرف کردن عوارض تداخلات دارویی در روزهای جنگ کار سختی است.»

در شرایط جنگ، مدیریت هوشمندانه و آگاهانه داروها نه تنها به حفظ سلامت فردی، بلکه به جلوگیری از افزایش فشار بر سیستم بهداشت کمک می‌کند: «مردم نباید احساساتی رفتار کنند و هرچقدر می‌توانند دارو بخرند. با این کار داروخانه‌ها خالی می‌شود و خیلی‌ها بدون دارو می‌مانند. واقعیت این است که خیلی از داروهای خریداری شده، مصرف نمی‌شود. برای دو تا سه هفته، داشتن دارو کافی است.»

پیش‌بینی و غلبه بر غافلگیری

کم بودن دارو در دوران بحران، با برنامه‌ریزی شخصی و خانوادگی قابل کنترل است. هانیه فارسی، داروساز می‌گوید: «هر فرد باید فهرستی دقیق از داروهای مصرفی خودش و دز آن‌ها را بداند. برای اینکه نام داروها و زمان مصرف فراموش نشود آن را جایی یادداشت کنید یا عکسش را در گوشی نگه دارید. همچنین کودکان و سالمندان را از دسترسی مستقیم به مخزن داروها دور کنید و خودتان به آن‌ها دارو بدهید.»

انسولین یکی از داروهایی است که به خاطر شرایط نگهداری خاص و صحبت در مورد احتمال قطعی برق بیماران دیابتی را نگران کرده است: «انسولین قبل از باز شدن قلم، باید در دمای 2 تا 8 درجه نگهداری شود. اگر باز شود تا چهار هفته در دمای اتاق سالم می‌ماند. بنابراین اگر داروی باز نشده دارید یک بار از آن استفاده کنید تا در صورت قطعی برق به مدت یک ماه انسولین داشته باشید.» به گفته او در موارد دیگر هم حمل داروها به‌صورت منظم و نگهداری در مکان خشک، خنک و دور از نور مستقیم خورشید از اصول اساسی سالم ماندن دارو است. داروهای یخچالی، باید همراه با یخ یا مواد خنک‌کننده حمل شوند. او جعبه کمک‌های اولیه خانگی را یک جعبه طلایی می‌داند: «این جعبه را حتما داشته باشید. تب‌سنج، نوارهای کنترل قند خون، داروهای ضروری فشارخون و بتادین و باند در آن بگذارید. بعد از آن داروهای سرماخوردگی و مسکن‌ها مفید هستند.»

خطر مصرف خودسرانه

در دوران بحران که دسترسی به مراکز درمانی محدود می‌شود، تمایل به خوددرمانی افزایش می‌یابد. متخصص قلب می‌گوید: «برای هر گلودرد یا زکام فورا آنتی‌بیوتیک مصرف نکنید. با داروهای ساده‌تر برای رفع سرماخوردگی درمان را شروع کنید. دمنوش‌ها را هم در کنار داروها فراموش نکنید.» دادپی، توصیه می‌کند: «کم و زیاد کردن داروها در زمانی که امکان مراجعه به پزشکان مانند روزهای عادی مقدور نیست، کار اشتباهی است. دارو را به اندازه‌ای که پزشک تجویز کرده مصرف کنید و در صورت بروز مشکل از پزشکان آنلاین کمک بگیرید.»

همچنین سازمان غذا و دارو اعلام کرده که مردم می‌توانند در روزهای جنگ برای دریافت راهنمایی درباره مصرف داروهای خود و مشاوره با متخصصان با شماره‌های امداد دارویی نظیر ۱۹۰ تماس بگیرند.

مدیریت دارو ضامن سلامت بدن 

رعایت دز صحیح دارو در زمان کمبود، مهارتی است که از آسیب‌های جدی به بدن جلوگیری می‌کند. زیاده‌روی در مصرف مسکن‌ها به قصد تسکین سریع‌تر دردهای موضعی، می‌تواند نارسایی‌های بعدی ایجاد کند. از طرفی بعضی سردردها با نوشیدن آب و داشتن خواب کافی خوب می‌شوند و نیاز به دارو ندارند. دادپی استرس را دلیل خیلی از دردهای این دوران می‌داند: «سعی در کنترل استرس تاثیر داروها را افزایش می‌دهد.»

در روزهای اخیر رئیس داروخانه ۱۳ آبان اعلام کرد: «در حال حاضر دارو‌های تخصصی و تک نسخه‌ای به مردم ارائه می‌شود و هنوز کمبودی در این خصوص وجود ندارد.» سخنگوی داروخانه هلال احمر هم بر این نکته تاکید کرده است. براساس اخبار سازمان غذا و دارو، داروخانه‌ها مدام سرکشی می‌شوند تا کمبودی وجود نداشته باشد. به نظر می‌رسد همراه با سیاست‌گذاری‌های دارویی در دوران جنگ و حفظ زنجیره تأمین دارو، مصرف درست فردی می‌تواند التهاب بحران را کم کند و راهی برای عبور از روزهای سخت باشد.