در شرایط جنگی، نخستین خط دفاع از روان مردم کجاست؟

در آپارتمانی در تهران، مادری که فرزند دارای معلولیت دارد، تلفن را برمی‌دارد. صدای آژیرها هنوز در ذهنش می‌پیچد و اضطراب، خواب را از چشمان خانواده ربوده است. دسترسی به خدمات حضوری دشوار شده و خروج از خانه امن نیست. او شماره‌ای را می‌گیرد که حالا قرار است «صدای مشاور» باشد؛ ۱۴۸۰.

این تصویر، فقط یک روایت فردی نیست؛ توصیفی از وضعیتی است که در شرایط بحرانی، هزاران خانواده ممکن است تجربه کنند. پرسش اصلی اینجاست: در زمان جنگ، سازوکار حمایت اجتماعی چگونه فعال می‌شود؟

حسن موسوی‌چلک، رئیس کمیته مدیریت بحران سازمان بهزیستی کشور، می‌گوید فاصله چندانی از «جنگ ۱۲ روزه» نگذشته بود که سازمان بر اساس همان تجربه، پیش‌بینی‌های لازم را انجام داد. به گفته او، حتی پیش از آغاز حملات اخیر، در ۲۰ بهمن‌ماه جلسه‌ای به‌صورت وب‌کنفرانس با حضور تمامی اعضای مدیریت بحران استان‌ها برگزار و یادآوری‌های لازم ارائه شد.

حمایت روانی از راه دور

مهم‌ترین اقدام اعلام‌شده، فعالیت ۲۴ ساعته خط «صدای مشاور» ۱۴۸۰ است. موسوی‌چلک تأکید می‌کند در شرایطی که دسترسی حضوری برای مدیریت استرس و اضطراب محدود می‌شود، خدمات از راه دور نقش حیاتی دارند. بهزیستی علاوه بر ۱۴۸۰، سامانه ۱۲۳ را نیز در اختیار دارد؛ زیرساخت‌هایی که اساساً برای پاسخگویی در شرایط بحرانی طراحی شده‌اند.

در جنگ ۱۲ روزه نیز این سامانه‌ها فعال بودند و اکنون همان سازوکار دوباره در مدار خدمت قرار گرفته است.

پرسش مهم این است: آیا جامعه آمادگی استفاده گسترده از این خطوط را دارد؟ تجربه‌های پیشین نشان می‌دهد در دوره‌های بحران، تماس‌های مردمی با خطوط مشاوره رشد چشمگیری پیدا می‌کند؛ نشانه‌ای از نیاز جدی به حمایت روانی در کنار حمایت‌های لجستیکی.

اما بحران فقط اضطراب عمومی نیست؛ مراکز شبانه‌روزی نگهداری افراد دارای معلولیت و مددجویان، یکی از حساس‌ترین نقاط در شرایط جنگی‌اند.

به گفته رئیس کمیته مدیریت بحران در گفت‌وگو با ایسنا، تمامی این مراکز «راهنمای عمل» برای شرایط جنگی دارند. استان‌ها موظف شده‌اند ظرفیت‌های خالی را شناسایی و مراکز معین را مشخص کنند. همچنین اگر مرکزی در مجاورت اماکن حساس قرار داشته باشد، تخلیه در دستور کار قرار می‌گیرد و اولویت نخست، تحویل افراد به خانواده‌ها در صورت امکان است.

در مورد مراکز شبانه‌روزی معلولان نیز تمهیدات پیش‌بینی شده؛ از جابه‌جایی اضطراری تا تأمین آذوقه، اقلام بهداشتی، درمانی و دارویی. حتی برخی مراکز از زمان جنگ ۱۲ روزه، ذخیره‌سازی چندماهه انجام داده‌اند.

این بخش از مدیریت بحران، ضلع کمتر دیده‌شده اما حیاتی ماجراست؛ جایی که امنیت، تغذیه و درمان افراد آسیب‌پذیر در اولویت قرار می‌گیرد.

بخش قابل توجهی از مراکز تحت پوشش بهزیستی، غیردولتی هستند. موسوی‌چلک می‌گوید مدیران این مراکز به دلیل تجربه بحران‌های پیشین، اقدامات لازم را انجام داده‌اند و در جنگ ۱۲ روزه نیز کمبود جدی گزارش نشد.

در سطح ملی نیز جلسه بحران کشوری برگزار خواهد شد تا در صورت بروز موارد خاص، تصمیم‌گیری‌های لازم انجام شود. 

جنگ‌ها تنها زیرساخت‌های فیزیکی را هدف نمی‌گیرند؛ فرسایش روانی و اجتماعی، پیامد خاموش اما ماندگار آنهاست. خطوط مشاوره، مراکز نگهداری، ذخیره‌سازی اقلام و هماهنگی میان استان‌ها، قطعات پازلی هستند که قرار است از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها محافظت کنند.

موسوی‌چلک اضافه می کند :برخی از مددجویان ما جز سازمان بهزیستی پناه و تکیه‌گاه دیگری ندارند؛ افرادی که حتی جز تختی که بر آن دراز کشیده‌اند، جای دیگری برای رفتن ندارند.»