علوم اجتماعی متکثر؛ میدانی تازه‌ برای صداهای خاموش

چند روز مانده به شروع هفته علوم اجتماعی، پوستر برنامه‌های دانشگاه‌ها و شهرهای مختلف برای رویداد امسال پخش شده است. همان‌طور که از ابتدای برنامه‌ریزی برای این رویداد اعلام شده بود، برنامه‌ها فقط مخصوص تهران و یک روز در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران نیست. محور «نقد خویشتن: به سوی یک علوم اجتماعی متکثر و روادار» تاثیر خود را گذاشته است. دانشگاه‌های همدان، مازندران، گیلان، سیستان و بلوچستان، کرمانشاه، یزد، فردوسی مشهد، لرستان و خوارزمی در کنار رویداد تهران برنامه‌های مستقل خود را در این هفته برگزار می‌کنند. حتی به نظر می‌رسد با توجه به وضعیت آلودگی هوای تهران، امید به برگزاری حضوری برنامه‌ها در شهرهای دیگر بیشتر است. انجمن‌های علمی دانشجویی هم اخبار برنامه‌هایشان را منتشر کرده‌اند. آن‌ها امسال می‌خواهند چهره‌ رویداد علوم اجتماعی را عوض کنند.

انجمن جامعه‌شناسی ایران با دعوت از شعبه‌های انجمن در سراسر ایران، دانشجویان و انجمن‌های علمی دانشجویی، پژوهشگران ایرانی خارج از کشور، پژوهشگران مهاجر در ایران و حتی دانش‌آموزان و معلمان علوم اجتماعی در مدارس نشان داد که اراده‌ای برای شنیدن صداهای تازه وجود دارد.

شیرین احمدنیا رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران پیش‌تر در گفت‌وگویی با آتیه‌آنلاین گفته بود هدف این است که هفته علوم اجتماعی به یک میدان برابر بدل شود، نه بازتولید یک سلسله‌مراتب آشنا. رویداد تهران در هفته علوم اجتماعی که قرار بود روز ۱۰ آذر در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شود، فعلا به زمانی موکول شده که شرایط برنامه حضوری ممکن شود.  اما شعبه‌های انجمن در شهرها و دانشگاه‌های دیگر و همچنین انجمن‌های علمی و دانشجویی از ۸ آذر برنامه‌هایشان را شروع کرده‌اند. برنامه‌هایی مستقل که همه قرار است به قول احمدنیا بخشی از جشن مشترک دانش، جامعه و نهادهای مدنی به مناسبت هفته علوم اجتماعی باشند.

صدای دانشجوها بلندتر می‌شود

در دانشگاه سیستان و بلوچستان بچه‌ها اتوبوسی هماهنگ کرده‌اند تا برای بازدید به شیرآباد در حاشیه شهر زاهدان بروند. این برنامه دانشجویان گروه جامعه‌شناسی این دانشگاه برای هفته علوم اجتماعی است. محمدطاهر سجادی دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی در این دانشگاه می‌گوید: «با دانشجوها می‌رویم برای بازدید از این منطقه و بعد تصمیم داریم در میزگردی شرایط این منطقه را بازگو کنیم.»

به نظر او شهر زاهدان مثل خیابان ولیعصر تهران است: «یک جایش گل و بلبل است و جای دیگر اوضاع نابسامانی دارد و کسی هم فکری برایش نمی‌کند. برای همین خواستیم در نگاه متفاوت‌تر برای کسانی که از زاهدان چیزی نمی‌دانند و این مناطق را ندیده‌اند پرسه‌زنی شهری ترتیب بدهیم. می‌خواهیم بدانند که در این شهر یک قسمتی هست که خاموش و به قولی دارک است.»

او فکر می‌کند انجمن جامعه‌شناسی ایران امسال با دعوت از دانشجویان برای مشارکت در برنامه‌های هفته علوم اجتماعی نشان داد که به انجمن‌ها و شهرهای دیگر اهمیت می‌دهد: «می‌خواهند انجمن‌های علمی و شهرهای دور از پایتخت هم پویایی نشان دهند و صدایشان شنیده شود.» سال‌های قبل این رویداد را فقط در پوسترها می‌دیدند. گاهی حتی پوسترها هم در گروه‌ها پخش نمی‌شد: «فرصت خوبی است که دانشجوهای دانشگاه ما دیدگاه خودشان و فعالیت‌هایشان را بهتر نشان دهند این برای نسل‌های بعدی دانشجویان می‌ماند و می‌بینند که نسل قبل یک کارهایی کرده‌اند.» سجادی می‌گوید رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران را به دانشگاهشان دعوت کرده‌اند و منتظرند به‌زودی به دانشگاهشان بیاید.

می‌خواستیم هفته علوم اجتماعی را در سطح ملی گرامی بداریم

زینب چپردار، دانشجوی سال آخر کارشناسی دانشگاه تهران و یکی از اعضای گروه سه نفره‌ای است که هماهنگی برنامه‌های انجمن‌های علمی دانشجویی را برای هفته علوم اجتماعی به عهده دارند. دانشجوهایی که دلشان می‌خواست امسال هفته علوم اجتماعی متفاوت برگزار شود. نه به آن شکل کلاسیک که نسبت چندانی هم با دانشجو ندارد: «می‌خواستیم صدای حاشیه‌ای شنیده شود و کسانی که در علوم اجتماعی تاثیرگذارند ولی کمتر دیده می‌شوند بیایند. دکتر مهدی سلیمانیه، مدیر مراسم ملی بزرگداشت هفته علوم اجتماعی طرح بحث کردند و انجمن جامعه‌شناسی هم پذیرا بود و ما فکر کردیم انجمن‌های علمی ظرفیت بالایی دارند. برایمان ضروری بود که دانشجوها در این رویداد دخیل باشند.»

چپردار می‌گوید تقسیم کار کردند، فهرستی از انجمن‌های علمی تهیه شد و برای برنامه‌ها ایده‌ دادند و تلاش کردند تمرکززدایی اتفاق بیفتد: «می‌خواستیم هفته علوم اجتماعی را در سطح ملی گرامی بداریم. با انجمن‌ علمی‌های دانشگاه‌های مختلف ارتباط گرفتیم و الان بیش از ۳۰  انجمن علمی قرار است در این هفته برنامه داشته باشند.»

انجمن جامعه‌شناسی ایران برای زینب حالتی دورافتاده از فضای دانشجویی دارد، اعضایش بیشتر متخصصان هستند و ارتباط کمی با دانشجویان برقرار می‌کند: «اینکه انجمن‌های علمی دانشجویی همکار برگزاری برنامه باشند، رویداد را در سطح دانشگاه مهم می‌کند.»

او از ارائه‌های دانشجویی می‌گوید که امسال از طرف انجمن برنامه‌ریزی شده تا دانشجوهای کارشناسی ارشد و دکتری از سیر کار پژوهشی‌‌اشان برای دیگران بگویند: «ما هنوز نمی‌دانیم می‌خواهیم با آینده چه کار کنیم و این برنامه جرقه‌ای در ذهنمان ایجاد می‌کند.» مناظره‌های دانشجویی، پخش مستندهایی که دانشجویان ساخته‌اند با نقد و بررسی خودشان و همچنین ارتباط با سمن‌ها از برنامه‌های دیگری است که هفته علوم اجتماعی انگیزه‌اش را در دانشجویان ایجاد کرده: «دانشجوها دوست دارند کار واقعی را یاد بگیرند و سازمان‌های مردم‌نهاد هم ارتباط مستقیمی با رشته‌های علوم اجتماعی دارند و به نیروی کار هم نیاز دارند. گروهی از بچه‌های انجمن علمی جامعه‌شناسی دانشگاه تهران هم به دنبال ایجاد این رابطه از طریق بازدید از سمن‌ها هستند.»

بهروز رحیمی دانشجوی ترم آخر دانشگاه خوارزمی یکی دیگر از اعضای گروه هماهنگی انجمن‌های علمی دانشجویی است. او هم دلش می‌خواست امسال فضای هفته علوم اجتماعی از حالت سخنرانی و پرسش‌ و پاسخ مرسوم فاصله بگیرد و همچنین به این فکر می‌کرد که چطور می‌شود تمرکز را از دانشگاه‌های شناخته‌شده و شهر تهران برداشت: «ما دانشگاه‌ یزد و فردوسی مشهد و سیستان بلوچستان را داریم که دانشگاه‌های مهمی هستند و بچه‌هایی در این دانشگاه‌ها درس می‌خوانند و نهادها و تشکل‌هایی تشکیل داده‌اند. آن‌ها هم باید در این هفته فضای کار و فعالیت داشته باشند و دانشجوهایی که اکثرا در همایش‌ها ساکت هستند، بیشتر و پررنگ‌تر حضور داشته باشند.»

بهروز می‌گوید این برنامه‌ها به دانشجوها جسارت بیان ایده‌هایشان را می‌دهد و می‌بینند که داشتن مدرک صرفا دلیل اعتبار ایده‌ها نیست. نکته دیگر برای او تبعیض سنی در فضای دانشگاه است: «انگار تفکر این است که کسی که از نظر سن و سال پایین‌تر است حرفش نسبت به آدم‌هایی که سالیانی را گذرانده‌اند اعتبار کمتری دارد ولی وقتی این بچه‌ها کارهایشان را ارائه می‌دهند و باکیفیت این کار را می‌کنند، قضیه متفاوت می‌شود و تبعیض کمرنگ می‌شود.»

امسال بخشی از جریان هستیم

در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی هم بعضی انجمن‌های علمی برای هفته علوم اجتماعی برنامه‌هایی تعریف کرده‌اند. آن‌ها سال‌های قبل را به یاد می‌آورند که انجمن‌ها فقط نیروی کمکی اجرا بودند و در محتوا و ایده مشارکتی نداشتند.

صبا قاسمی خسروشاهی، دانشجوی سال آخر رشته برنامه‌ریزی و تعاون است. در این انجمن علمی بچه‌ها می‌خواهند بروند سراغ پایان‌نامه‌هایی که مطالعه موردی شهری داشته‌اند و براساس آن بازدید شهری طراحی کنند. از دانشجویان ارشد بخواهند که گرایش‌هایشان را معرفی کنند و از کار در این گرایش‌ها بگویند و با این کار پلی بین کارشناسی و کارشناسی ارشد برقرار کنند. این ایده‌ها و انگیزه برای همکاری از فراخوان شروع شد. در فراخوان دانشجوها دعوت به همکاری برای هفته علوم اجتماعی شده بودند: «ما دکتر احمدنیا را خیلی دوست داریم و همه خیلی از بچه‌ها خوشحال‌اند که ایشان انتخاب شدند و اعتماد به سواد علمی‌‌اشان وجود دارد. خودشان و همچنین دکتر شجاعی از بچه‌ها دعوت کردند که همکاری کنند. ولی اینکه در ادامه همکاری انجمن جامعه‌شناسی ایران و انجمن‌های علمی دانشجویی چطور انجام شود باید نشست و دید.»

صبا فکر می‌کند امسال انگار بخشی از جریان رویداد علوم اجتماعی است و معنای هفته علوم اجتماعی برایش متفاوت شده است. در شرایطی که سال‌هاست بین دانشجوها و برنامه‌های این حوزه فاصله افتاده است.

باران نویریان هم در انجمن علمی سیاستگذاری اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی فکر می‌کند امسال انجمن جامعه‌شناسی ایران روی بازتری نسبت به حضور انجمن‌های علمی دانشجویی نشان داده است. آن‌ها در گروهشان می‌خواهند برنامه عکاسی اجتماعی برگزار کنند و یک گالری در دانشکده برگزار کنند: «دانشجوها به فضایی نیاز دارند که بتوانند از چیزهایی که بلدند استفاده کنند. اگر انجمن‌های علمی جدی گرفته شوند و در فرایندهای بروکراسی پیچیده نیفتند خیلی قابلیت دارند. دانشجوها با وجود محدودیت‌ها از سوی دانشگاه، سعی خودشان را می‌کنند و فکر می‌کنم داریم در جهت یک علوم اجتماعی روادار حرکت می‌کنیم اما هنوز خیلی جای کار دارد.»

پژوهشگران شهر خود را روایت کنند

در شعبه‌های انجمن جامعه‌شناسی ایران در شهرهای مختلف هم امسال برنامه‌ها متنوع‌تر خواهد بود. این یکی دیگر از ایده‌های هفته علوم اجتماعی برای یک جامعه‌شناسی متکثر بود. ابوالفضل مرشدی مسئول شعب انجمن و عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه یزد به تنوع فرهنگی اجتماعی نسبی در ایران اشاره می‌کند که باعث می‌شود شهرها با هم تفاوت‌های معنادار داشته باشند. برای همین از نظر او علوم اجتماعی در هر منطقه باید با بستر و زمینه تاریخی اجتماعی همان‌جا پیوند بخورد: «علوم اجتماعی تبریز باید رنگ و بوی آنجا را داشته باشد و تبریز را در ایران روایت کند. ما که یزد هستیم باید روایتگر یزد در ایران باشیم. همه‌‌امان در عین حال که از روش‌ها و بینش علوم اجتماعی استفاده می‌کنیم در آن زمینه هم باید پیوندی برقرار کنیم و طعم و مزه سرزمین خودمان را بدهیم. وقتی می‌گوییم به سمت علوم اجتماعی متکثر یک جنبه‌اش این است که استان‌های مختلف حواستان باشد که استان خودتان را روایت کنید. این تلاشی است که امسال بیشتر رویش تمرکز کرده‌ایم.»

به گفته او امسال در مدیریت شعب انجمن از دانشگاه‌ها خواسته‌اند که مطالعاتی را که در استان خود انجام داده‌اند ارائه کنند و از این طریق ارتباط بیشتری بین شعب انجمن برقرار شود. 

علوم اجتماعی می‌خواهد متکثر و روادار باشد و به صداهایی از زاهدان تا یزد، از دانشگاه علامه طباطبایی تا سیستان و بلوچستان و از کلاس‌های درس تا کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر میدان دهد. می‌خواهد گروه بزرگتری را ببیند و اجازه دهد آن‌ها رویداد هفته علوم اجتماعی را شکل بدهند و احساس کنند بخشی از جریان علوم اجتماعی هستند.