خطاهای مدیریت آب در قرن خشک

 رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید عباسپور در نشستی خبری با اشاره به خطاهای مدیریت آب گفت اگر فقط ۵ تا ۱۰ درصد از بودجه‌های کلان آبرسانی به پروژه‌های بازچرخانی آب اختصاص پیدا کند نتایج موثری حاصل می‌شود. 

نعمت حسنی در این نشست بحث خود را درباره بحران آب از کاهش میانگین بارش کشور شروع کرد و گفت میانگین بارش کشور که در ابتدای قرن بیست‌ و یکم حدود ۲۴۰ میلی‌متر در سال بود، به مرور کاهش می‌یابد و تا پایان قرن به حدود ۱۸۰ میلی‌متر خواهد رسید؛ یعنی ۶۰ میلی‌متر کاهش معادل ۲۵ درصد: «در ابتدای قرن بیست‌ویکم میزان نزولات جوی کشور حدود ۴۰۰ میلیارد متر مکعب بود که با روند فعلی رو به کاهش است. در حالی‌که مصرف آب شهری و صنعتی کشور حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیارد متر مکعب و مصرف بخش کشاورزی حدود ۸۰ تا ۹۰ میلیارد متر مکعب است، بخش قابل توجهی از منابع آبی کشور به دلیل شرایط اقلیمی از بین می‌رود.»

ایسنا گزارش داد رئیس دانشکده مهندسی عمران دانشگاه شهید عباسپور با اشاره به اینکه ایران سه اقلیم تر، نیمه‌خشک و خشک دارد گفت: «در اقلیم تر حدود ۳۰ درصد تبخیر، در نیمه‌خشک ۶۰ درصد و در اقلیم خشک تا ۹۰ درصد تبخیر رخ می‌دهد. از آنجا که دو سوم کشور در مناطق خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، حدود ۷۰ درصد از ۴۰۰ میلیارد متر مکعب نزولات جوی تبخیر می‌شود؛ یعنی سالانه حدود ۲۸۰ میلیارد متر مکعب آب از دست می‌رود.»

به گفته او این حجم از اتلاف آب، ناشی از نبود برنامه‌ریزی اصولی و استفاده نادرست از منابع آب زیرزمینی است: «با حفر صدها چاه مجاز و غیرمجاز، آب را از سفره‌های زیرزمینی به سطح می‌آوریم و در نهایت باعث تبخیر آن می‌شویم.»

حسنی در ادامه به نابسمانی‌های مدیریتی در بخش آب اشاره کرد و هشدار داد ایران با قرن خشکی روبه‌روست، نه صرفاً چند سال خشکسالی. این در حالیست که بیش از ۴۰ درصد آب در برخی استان‌ها پیش از رسیدن به مصرف‌کننده از شبکه نشت می‌کند و در پایتخت حداقل ۲۵ تا ۲۶ درصد از آب، بدون درآمد و عمدتاً به‌صورت نشت از لوله‌ها هدر می‌رود.

او همچنین از هزاران چاه‌ مجاز و غیرمجاز گفت که منابع آب زیرزمینی به سطح زمین می‌آورند که با روش‌های نادرست کشاورزی تبخیر می‌شود.

حسنی سپس وضعیت تاریخی منابع آبی ایران را توضیح داد: «نیاکان ما در کنار سه دریای بزرگ زندگی می‌کردند که اکنون یکی از آنها به کویر نمک، دیگری به کویر لوت و سومی به کویر جازموریان تبدیل شده است. شهرهای باستانی مانند کاشان، اصفهان، کرمان، قم و یزد که امروز در مناطق خشک قرار دارند، در گذشته شهرهای ساحلی بودند، اما دریاهای مجاورشان به مرور خشک شده‌اند. «شهر ری» نیز در گذشته در کنار دریا بوده و اکنون دریاچه آن به منطقه قم منتقل شده و به دریاچه نمک یا دریاچه سلطان تبدیل شده است. این تغییرات نشان می‌دهد که تبخیر در کشور ما بسیار بالاست.»

این استاد دانشگاه گفت بیش از ۲۰ سال است که هشدار می‌دهیم کشور با پدیده «قرن خشک» مواجه است و باید این واقعیت را به مردم، مسئولان و نسل‌های آینده آموزش دهیم که در یک قرن خشک زندگی می‌کنیم و لازم است برنامه‌ریزی‌ها بر همین اساس انجام شود.

به گفته رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید عباسپور واحد سنجش در کشور ما نباید لیتر باشد، بلکه باید قطره باشد. او سپس با اشاره به استفاده از لوله‌های نامناسب در شبکه‌های آبرسانی گفت هدررفت آب در ایران از بالاترین نرخ‌های جهان است: «در پایتخت، میزان «آب بدون درآمد» حداقل ۲۵ تا ۲۶ درصد است که بیش از نیمی از آن (۱۵ تا ۲۰ درصد) به دلیل نشت واقعی از داخل لوله‌ها رخ می‌دهد.»

به گفته حسنی این رقم در سطح کشور به‌طور میانگین دو برابر است و در بعضی شهرهای خوزستان هدر رفت آب به ۴۰ تا ۵۰ درصد می‌رسد: «یعنی نیمی از آب تولید شده، پیش از رسیدن به مصرف‌کننده از شبکه خارج می‌شود.» او با اشاره به تجربه ژاپن گفت این کشور توانسته با استفاده از لوله‌های باکیفیت هدر رفت آب را تا حدود ۶ درصد نگه دارد. در ایران به گفته او از لوله‌های فولادی در خط اصلی استفاده می‌شود که عمر محدودی دارند: «برای مثال، خط انتقال آب از طالقان به بیلقان با لوله فولادی ۱۸۰۰ میلی‌متری در سال ۱۳۸۰ به بهره‌برداری رسید، اما در سال ۱۳۹۵ نیاز به تعمیر اساسی پیدا کرد و اکنون نیز خط جدیدی با قطر ۲۰۰۰ میلی‌متر احداث شده است، در حالی که عمر مفید این نوع لوله‌ها معمولاً بیش از ۲۰ تا ۲۵ سال نیست.»

حسنی همچنین تاکید کرد طراحی و اجرای نادرست شبکه‌های آبرسانی باعث هدر رفتن گسترده آب تصفیه شده است: «ما از از مردم انتظار صرفه‌جویی داریم اما ابتدا باید شبکه انتقال و توزیع آب را اصلاح کنیم.»

این استاد دانشگاه سپس از ضرورت تغییر الگوی مصرف آب در صنعت و کشاورزی گفت و تاکید کرد بحران آب کشور با صرف تزریق منابع مالی حل نمی‌شود.

حسنی چاه‌های بی‌رویه را علت اصلی خشک شدن دریاچه ارومیه دانست و گفت هر چقدر هم آب به دریاچه بریزید، تا زمانی که چاه‌ها فعال باشند و کشاورزان همان شیوه‌های گذشته را ادامه دهند، وضعیت درست نمی‌شود: «باید برای کشاورزان شغل جایگزین تعریف شود و ساخت‌وسازهای غیرمجاز و ویلاها تعطیل شوند؛ در غیر این صورت، با مشکلات بعدی روبه‌رو خواهیم شد.»

او در ادامه از ضرورت اجرای طرح‌های بازچرخانی آب به‌عنوان یکی از راهکارهای مهم مدیریت منابع آبی گفت. به گفته او نگرش در مدیریت منابع آبی کشور باید تغییر کند: «اگر تنها ۵ تا ۱۰ درصد از بودجه‌های کلان آبرسانی به پروژه‌های بازچرخانی آب اختصاص یابد، نتایج بسیار مؤثرتری حاصل می‌شود. در کشوری مانند ایران با بارندگی یک‌دهم ژاپن، بی‌توجهی به بازچرخانی آب به معنای تداوم بحران است.»