رمز و راز رمزارزها، قواعد رویارویی با «نهنگ‌ها»

طی سال‌های اخیر، تمایل مردم به استفاده از رمزارزها در جهان و به‌خصوص ایران به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. این علاقه‌مندی ریشه در عوامل متعدد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی دارد که شرایط خاص ایران، آن را تشدید کرده است. مهم‌ترین دلیل این تمایل، غیرمتمرکز بودن آنهاست که بدون کنترل دولت یا بانک مرکزی عمل می‌کنند.

این ویژگی در کشورهایی مانند ایران که به دلیل تحریم‌های مالی امکان دسترسی به اقتصاد جهانی را ندارند، امکان دسترسی به این بازارها را فراهم می‌کند. از طرف دیگر به دلیل نرخ تورم بالا در اقتصاد ایران و کاهش ارزش پول ملی، رمزارزها به عنوان ابزار ذخیره‌ی ارزش توسط فعالان این بازار به‌ویژه در شرایط بی‌ثباتی اقتصادی شناخته می‌شوند.

اما قواعد بازی در این بازارها را «نهنگ‌ها» تعیین می‌کنند. "نهنگ‌ها" اصطلاحی است که به سرمایه‌گذاران یا نهادهایی مالی اطلاق می‌شود که دارای حجم بسیار زیادی از یک دارایی هستند؛ به حدی که تراکنش‌های آن‌ها می‌تواند به طور قابل ملاحظه‌ای بر قیمت و نقدینگی بازار تأثیر بگذارد.

با وجود ریسک‌های بالای این بازار، بسیاری از ایرانیان به امید کسب سودهای کلان، به آن وارد شده‌اند و این روند احتمالاً در آینده نیز ادامه خواهد یافت. فردین آقابزرگی کارشناس بازار سرمایه نسبت به این موضوع هشدار می‌دهد و به خبرنگار ما می‌گوید بسیاری از افراد هم با توجه به این تمایل و با استفاده از شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های مختلف اقدام به ارائه‌ی سیگنال در این بازار می‌کنند اما افرادی که در این بازار سرمایه‌گذاری می‌کنند باید نسبت به ریسک‌های بالای این بازار آگاهی پیدا کنند.

***

شکل‌گیری بازار

بازار رمزارزها با معرفی بیت‌کوین در سال ۲۰۰۹ توسط فرد یا گروهی با نام مستعار ساتوشی ناکاموتو آغاز شد. بیت‌کوین به‌عنوان اولین ارز دیجیتال غیرمتمرکز، با هدف ایجاد سیستمی مالی مستقل از نهادهای مرکزی بر پایه‌ی فن‌آوری بلاک‌چین طراحی شد. در سال‌های اولیه، بیت‌کوین عمدتاً در میان گروه‌های کوچکی محبوبیت داشت، اما به‌تدریج توجه سرمایه‌گذاران و عموم مردم را جلب کرد.

در اوایل دهه‌ی ۲۰۱۰، رمزارزهای دیگری مانند لایت‌کوین و ریپل ظهور پیدا کردند و تنوع در این بازار افزایش یافت. سال ۲۰۱۵ با معرفی اتریوم، که امکان اجرای قراردادهای هوشمند را فراهم کرد، نقطه‌ی عطفی در تاریخ رمزارزها بود. این نوآوری، بستری برای توسعه برنامه‌های غیرمتمرکز (DApps) و عرضه‌ی اولیه‌ی سکه (ICO) ایجاد کرد که در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ به اوج خود رسید.

در این دوره، بازار رمزارزها شاهد رشد انفجاری قیمت‌ها و ورود گسترده سرمایه‌گذاران بود. امروزه، رمزارزها به‌عنوان بخشی از سیستم مالی جهانی، توجه دولت‌ها، شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران را به خود جلب کرده‌اند، هرچند همچنان با چالش‌هایی مانند نوسانات قیمتی و مسائل نظارتی روبه‌رو هستند.

دلایل رشد تمایل به بازار رمزارزها

رمزارزها، به‌ویژه بیت‌کوین، به دلیل ماهیت غیرمتمرکز و عدم وابستگی به سیستم‌های بانکی سنتی، به‌عنوان گزینه‌ای برای ذخیره‌ی ارزش و محافظت در برابر تورم جذاب شده‌اند. عامل دیگر، محدودیت‌های دسترسی به سیستم‌های مالی بین‌المللی است. تحریم‌ها باعث شده‌اند که ایرانیان به خدمات بانکی جهانی، مانند نقل‌وانتقال‌های بین‌المللی یا سرمایه‌گذاری در بازارهای خارجی، دسترسی محدودی داشته باشند. رمزارزها این امکان را فراهم می‌کنند تا افراد بتوانند به‌صورت مستقیم و بدون واسطه چه برای تجارت، چه برای سرمایه‌گذاری در اقتصاد جهانی مشارکت کنند. علاوه بر این، ناشناس بودن نسبی تراکنش‌های رمزارزی برای برخی کاربران در ایران که به دنبال حفظ حریم خصوصی هستند، جذابیت دارد.

فردین آقابزرگی کارشناس بازار سرمایه در این رابطه می‌گوید: اشتیاق به سرمایه‌گذاری در خارج از کشور که از درگاه رمزارزها نمود پیدا کرده، به واسطه‌ی محدودیت‌هایی است که در عرصه‌ی سرمایه‌گذاری در داخل کشور داریم. در حال حاضر کسی به راحتی نمی‌تواند در خارج از کشور سرمایه‌گذاری کند اما معاملات رمزارز، امکان سرمایه‌گذاری به صورت نانشاس را به‌راحتی فراهم کرده است.

نبود مقررات سخت‌گیرانه

از سوی دیگر، افزایش آگاهی عمومی و دسترسی به فن‌آوری نیز نقش مهمی ایفا کرده است. گسترش اینترنت و گوشی‌های هوشمند، همراه با آموزش‌های آنلاین، باعث شده تا افراد بیشتری با مفاهیم رمزارزها آشنا شوند و به استخراج یا معامله‌ی آن‌ها روی آورند. همچنین، نبود مقررات سخت‌گیرانه در حوزه‌ی رمزارزها در مقایسه با سایر بخش‌های مالی، این بازار را برای جوانان و کارآفرینان جذاب کرده است. آقابزرگی معتقد است تمهیدات ایجاد شده توسط صرافی‌های دیجیتال طی سال‌های اخیر، نداشتن محدودیت‌های سایر بازارها مانند نبود نظام توقف معاملاتی یا محدودیت دامنه‌ی نوسان - شبیه آن چه در بورس وجود دارد- یا محدودیت میزان سرمایه‌گذاری و حتی عدم شناسایی درآمد حاصل از گردش حساب‌ها و اخذ مالیات از آن، از جمله موارد برای این بازار جذابیت ایجاد بوده و طبیعی است که تمایل سرمایه‌گذاران به فعالیت در این بازار افزایش یابد.

این کارشناس بازار سرمایه در ادامه می‌افزاید: گسترش شبکه‌های اجتماعی هم بر تمایل مردم به این بازارهای نوظهور تاثیر دارند اما این امر صرفا محدود به رمزارز یا نوع به خصوصی از بازار یا دسته‌ای از اخبار و اطلاعات نیست. دنیای امروز با توجه به رشد تکنولوژی و دستاوردهای دنیای دیجیتال و هوش مصنوعی، سرشار از اطلاعات است. بنابراین تبادل این اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی در هر زمینه‌ای، از جمله توسعه‌ی بازار رمزارزها، می‌تواند تاثیرگذار باشد.

محدودیت‌های بازار رمزارزها

بازار رمزارزها با وجود رشد چشمگیر، با محدودیت‌ها و چالش‌های متعددی مواجه است. نوسانات شدید قیمتی باعث می‌شود که رمزارزها به‌عنوان ذخیره ارزش یا ابزار پرداخت روزمره، برای برخی غیرقابل‌اعتماد باشند. در بسیاری از کشورها، ممنوعیت، مالیات‌های سنگین یا محدودیت‌های تجاری در این بخش دارد. مصرف انرژی بالا برای استخراج رمزارزها، انتقادات زیست‌محیطی بسیاری را به وجود آورده است. ریسک‌های امنیتی مانند هک صرافی‌ها، کیف‌پول‌های دیجیتال و قراردادهای هوشمند، از دیگر محدودیت‌های این بازار است.

رمزارزها می‌توانند به‌عنوان ابزاری برای پول‌شویی، فرار مالیاتی یا فعالیت‌های غیرقانونی استفاده شوند که این موضوع نظارت دولت‌ها را تشدید کرده است. علاوه بر این، توسعه‌دهندگان یا دارندگان حجم بالای رمزارز (نهنگ‌ها) می‌توانند بازار را تحت تأثیر قرار دهند. فردین آقابزرگی معتقد است اگر چه محدودیت‌های سرمایه‌گذاری حتی تا حدودی گریبان بازار رمزارز را هم گرفته است اما به‌مراتب دست‌اندازی در حوزه‌ی قانون‌گذاری در این حوزه به نسبت سایر حوزه‌ها کمتر است و همین امر تمایل مردم به حضور در این بازار را افزایش داده است. 

او در ادامه به شرایط خاص ایران تحریم‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: تحریم‌ها مزید بر علت است و حتی کسانی که در داخل در فارکس مشغول فعالیت بودند، به علت ممنوعیت‌ها و محدودیت‌ها و از دسترس خارج شدن برخی سایت‌ها، بخشی از سرمایه‌شان را از دست دادند. لذا شرایط حال حاضر ما و محدودیت‌های تبادل ارز، پایه‌ای برای متضرر شدن و یا افزایش ریسک سرمایه‌گذاری در این بازار نسبت به سایر کشورها خواهد بود.

تاثیر بر اقتصاد کلان و سایر بازارها

به بیان کارشناسان اقتصادی، این بازار و فعالیت‌های نظیر آن که به نوعی‌ سفته‌بازی محسوب می‌شوند، نه تنها آثار مثبتی بر بخش واقعی اقتصاد ندارند بلکه با جذب سرمایه، سبب تاثیر منفی بر سایر بازارها خواهند شد. به گفته‌ی فردین آقابزرگی، این نوع بازارها که صرفا به پشتوانه‌ی نظام عرضه و تقاضا (و نه بر اساس نظام سودآوری و ارزش روز دارایی‌ها یا سایر مدل‌های ارزش‌گذاری) شکل می‌گیرند، ریسک‌های بالایی نیز دارند.

این کارشناس بازار سرمایه در ادامه می‌افزاید: آثار منفی ورود نقدینگی به این بازارها این است که نگاه و توجه صرفا سوداگرانه و به منظور کسب سود است و این بازارها اساسا هیچ‌گونه نقشی در فرآیند تجهیز مالی بنگاه‌ها در راستای رشد صنعت و تولید ندارند. بنابراین این بازارها بخشی از منابع را به سمت خودشان جذب می‌کنند که کارایی لازم را در چرخه‌ی بهینه‌ی اقتصاد ندارند.

هشدارها به فعالان تازه‌کار این بازار

به اعتقاد آقابزرگی، آموزش در هر زمینه‌ای از جمله مقوله‌ی سرمایه‌گذاری، یکی از زیرساخت‌ها و پایه‌های اساسی برای دستیابی به حداکثر کردن بهره‌وری و کارایی است. دانش بیشتر به عملکرد بهتر می‌انجامد و صرف سیگنال گرفتن نمی‌نواتد معیار خوبی برای سرمایه‌گذاری باشد. نقش دولت‌ها در این میان مهم و حیاتی است. این کارشناس بازار سرمایه معتقد است برای بهبود این بازار می‌توان سطح آموزش عمومی را افزایش داد.

 او به فعالان تازه‌کار این بازار هشدار می‌دهد که اگر به صورت غیرحرفه‌ای در این بازار فعالیت می‌کنند باید بدانند که این بازار صرفا مبتنی بر عرضه و تقاضاست و پشتوانه‌های بازار سرمایه مانند مجوزها، دارایی‌ها و سودآوری‌ها را ندارد و با یک توییت یا انتشار یک خبر بی‌پایه، قیمت می‌تواند بالا و پایین شود. او می‌افزاید: توفیق در این بازار، نیازمند افزایش آگاهی عموم فعالان از میزان ریسک‌های این بازار است.