طراحی منظر؛ نسخه فراموش‌شده برای سلامت سالمندان

وقتی صحبت از سلامت سالمندان می‌شود، ذهن بسیاری ناخودآگاه به دارو‌ها، مراقبت‌های پزشکی و خدمات پرستاری معطوف می‌شود. اما پژوهشی درباره منظریکی از آسایشگاه‌های کشور زاویه‌ای متفاوت از این موضوع را به تصویر کشیده است: نقش فضا‌های باز و منظر طبیعی در بهبود کیفیت زندگی سالمندان.

این پژوهش نشان می‌دهد که طراحی هوشمندانه و انسان‌محور فضا‌های باز، می‌تواند به شکل ملموسی بر سلامت روانی، جسمی و اجتماعی سالمندان تأثیر بگذارد. از باغچه‌های کوچک گرفته تا مسیر‌های هموار، از ارتباط مستقیم با طبیعت تا گوش سپردن به صدای پرندگان. این ویژگی‌ها به‌عنوان نسخه‌ای بی‌هزینه اما اثرگذار برای کاهش اضطراب و افسردگی و افزایش‌امید به زندگی معرفی شده‌اند.

این پژوهش علمی که توسط‌ ایمان سعیدی و همکارانش در آسایشگاه سالمندان برکتی در شهر بروجرد انجام شده، نشان داده است که طراحی مناسب فضا‌های باز و منظر طبیعی می‌تواند تأثیر چشمگیری بر سلامت روانی، جسمی و اجتماعی سالمندان داشته باشد. این پژوهش با هدف ارتقاء کیفیت زندگی سالمندان و خلق فضا‌های شفابخش انجام شده است.

سالمندان در آسایشگاه‌ها به دلایل متعددی از جمله تنهایی، افسردگی، کاهش تحرک، و اضطراب، در معرض مشکلات متعددی قرار دارند.

بر اساس این پژوهش، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فضا‌های شفابخش برای سالمندان دسترسی به فضای سبز با پوشش گیاهی متنوع است. مجاورت با درختان، گل‌ها و فضای سبز منجر به کاهش اضطراب، افزایش تمرکز و بهبود خلق‌وخو در سالمندان می‌شود. در آسایشگاه برکتی، وجود باغچه‌های کوچک و مسیر‌های سبز، حس حضور در طبیعت را القا می‌کند.

امکان حرکت ایمن و آسان ازدیگر مواردی است که باید درفضا‌های مخصوص سالمندان موردتوجه قرار گیرد. تحرک سالمندان نیازمند مسیر‌های هموار، بدون پله‌های خطرناک و با مصالح مناسب است. پژوهشگران تأکید کرده‌اند که وجود سطوح ناهموار یا پله‌های بلند، مانعی برای استفاده آزادانه از فضای باز توسط سالمندان است.

ارتباط بصری مستقیم با طبیعت از درون اتاق‌ها ازدیگر مواردی است که دراین مطالعات به آن اشاره شده است، قرارگیری پنجره‌ها به سمت فضا‌های سبز، پرندگان یا آبنما‌ها، تأثیر مستقیمی بر احساس آرامش ساکنین دارد. بر اساس مشاهدات می‌دانی، اتاق‌هایی که چشم‌انداز طبیعی داشتند، باعث افزایش انگیزه و انرژی روانی سالمندان شدند.

نقاط استراحت با صندلی و سایه‌بان از دیگر ویژگی‌هایی است که باید مورد توجه قرار گیرد. در محیط آسایشگاه مورد مطالعه، طراحی نیمکت‌های مناسب در مسیر‌های پیاده‌روی، به سالمندان امکان استراحت در فواصل مختلف را می‌دهد. این عامل سبب تداوم فعالیت بدنی و افزایش مشارکت در فضا می‌شود.

حضور عناصر زنده مانند پرندگان یا آب روان ازدیگرویژگی‌هایی است که می‌تواند محیط را برای سالمندان مطلوب ترکند. وجود آبنما‌ها یا آشیانه‌های پرندگان، حس زنده بودن محیط را تقویت می‌کند. نویسندگان مقاله به تأثیر صدای پرندگان، حرکت آب و مناظر طبیعی بر کاهش افسردگی و اضطراب اشاره کرده‌اند.

طراحی فضا عامل مؤثر در بهداشت روان

پژوهشگران دریافتند که در وضعیت فعلی آسایشگاه، برخی مشکلات مانند پله‌های نامناسب، عدم پیوستگی فضای باز با فضای درونی و کمبود تنوع گیاهی وجود دارد. هموارسازی مسیر‌های بیرونی برای جلوگیری از خطر سقوط؛ تعبیه پناهگاه‌هایی برای سایه و محافظت در برابر باران؛ بازطراحی اتاق‌ها به‌گونه‌ای که ارتباط بصری مداوم با طبیعت فراهم باشد وتوسعه فضا‌های تعاملی مانند باغچه‌های گروهی و محل نشستن جمعی پیشنهاد این مطالعه برای مطلوبیت فضای آسایشگاه‌های سالمندی است.

این تحقیق با ارائه راهکار‌های مبتنی بر اصول طراحی محیطی، به مسئولان و طراحان نشان می‌دهد که فضا‌های باز اگر با دقت و بر اساس نیاز‌های سالمندان طراحی شوند، می‌توانند نه تنها مکانی برای سکونت، بلکه فضایی برای بهبود، آرامش و کیفیت زندگی سالمندان باشند.

باوجود تأثیر منظر خانه‌های سالمندی بر سلامت ساکنانش چرا به این ویژگی توجهی نمی‌شود؟ محمد آتشین‌بار؛ معمار منظر دراین رابطه توضیح می‌دهد: بی‌توجهی به طراحی منظر در آسایشگاه‌های سالمندی، بیش از آن‌که ناشی از کمبود منابع یا امکانات فنی باشد، ریشه در فقدان سیاست‌گذاری جامع و ادغام‌نشده در سطوح برنامه‌ریزی فضایی و سلامت عمومی دارد.

به گفته او در بسیاری از کشور‌ها از جمله ایران، نظام‌های تصمیم‌گیری در حوزه سالمندی عمدتاً از رویکرد‌های زیست‌پزشکی پیروی می‌کنند و طراحی فضا را به‌مثابه بستری صرفاً کارکردی در نظر می‌گیرند، نه عامل مؤثر در بهداشت روان، ادراک مثبت از پیری و حفظ توانمندی‌های شناختی. این در حالی‌ست که پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در علوم اعصاب محیطی، روانشناسی محیط و معماری منظر نشان داده‌اند که فضا‌های طبیعی و طراحی‌شده با کیفیت، نقشی حیاتی در کاهش تنش، تقویت احساسات و‌امید به زندگی دارند. در نبود سیاست‌هایی که طراحی منظر را جزئی از مراقبت یکپارچه در دوران سالمندی تعریف کنند، فرآیند طراحی به حداقل‌های مهندسی تقلیل می‌یابد. همچنین تدوین‌‌نشدن دستورالعمل‌های طراحی منظر مبتنی بر شواهد علمی و نبود نهاد‌های نظارتی بر کیفیت محیط‌های زیست‌پذیر سالمندان، باعث می‌شود منظر تنها به‌عنوان بخش تزئینی و نه مؤلفه‌ای از کیفیت زندگی نگریسته شود.

اهمیت ادراک محیط و هویت فردی در فضای آسایشگاه

آتشین‌بار درباره اینکه در طراحی آسایشگاه‌های سالمندی چه نکاتی می‌تواند به افزایش کیفیت زندگی سالمندان کمک کند هم توضیح می‌دهد: افزایش کیفیت زندگی سالمندان در آسایشگاه‌ها، در سطحی عمیق‌تر، مستلزم درک ارتباط میان ادراک محیط و هویت فردی است. نظریه‌های ادراک فضایی، از جمله نظریه “مکان‌یابی شناختی و هویت مکانی نشان می‌دهند که فضا‌هایی که به لحاظ بصری قابل درک، حافظه‌محور و غنی از مؤلفه‌های ادراک محیط باشند، می‌توانند از فرآیند پیری جلوگیری کرده و به حفظ انسجام ذهنی سالمندان کمک کنند. سالمندان به‌ویژه در مراحل آغازین زوال شناختی، نسبت به عناصر آشنا، ساختار فضایی قابل پیش‌بینی، رنگ‌ها و بافت‌های مشخص، واکنش مثبتی نشان می‌دهند.

او معتقد است: طراحی محیط باید به گونه‌ای باشد که خوانایی، دسترس‌پذیری، و ایمنی ادراکی را تقویت کند. مسیر‌های واضح با نشانه‌های بصری متمایز، حضور نور و عناصر طبیعی و استفاده از عناصر ادراکی آشنا، همگی به احساس تعلق و کاهش اضطراب کمک می‌کنند. افزون بر این، امکان تعامل اختیاری با محیط مثلاً فضا‌هایی برای مشاهده طبیعت، نشستن در سایه درختان، یا شنیدن صدای آب می‌تواند ارتباط حسی با فضا را تقویت کرده و تجارب روزمره معنادارتری برای سالمندان فراهم آورد.

راهکار برای بهبود فضا‌های موجود چیست؟

به اعتقاد این معمار منظر راهکار‌های بهبود فضا‌های موجود در آسایشگاه‌های سالمندی باید بر پایه اصول معماری منظر شفابخش و ادراکی بنا شود.

آتشین‌بار برای ارتقای کیفیت این فضا‌ها سه راهبرد پیشنهاد می‌دهد و می‌گوید: نخست راهبرد‌های ادراکی است؛ افزایش خوانایی فضا با استفاده از پوشش گیاهی، مصالح و رنگ‌ها، ایجاد نشانه‌های فضایی واضح برای کمک به حافظه فضایی و طراحی بر اساس معیار‌های هویت‌بخش به فضا برای کاهش سردرگمی و حمایت از استقلال شخصیتی.

افزودن عناصر چندحسی طبیعی و مصنوع جهت ارتقا ارتباط میان سالمندان به غنای تجربه محیطی می‌افزاید و سیستم عصبی را فعال می‌کند که به کاهش استرس کمک می‌کند ازجمله راهبرد‌های تعاملی است که این معمار منظر مطرح می‌کند.

او با اشاره به راهبرد‌های اجتماعی– فضایی توضیح می‌دهد: تعریف فضا‌های میانی مانند ایوان‌ها، تراس‌ها و باغچه‌های کوچک اشتراکی با مداخلات سبک مانند ایجاد باغ‌های درمانی، فضا‌های خاطره‌محور و فضا‌های سکون متصل به فضای سبز، محیط را به بستری برای بازیابی روانی و اجتماعی بدل می‌سازد.

براساس مطالعات انجام شده طراحی منظر، چیزی فراتر از چیدمان گل‌ها و درختان است. فضا‌های باز و سبز، اگر با شناخت درست از نیاز‌های روانی و جسمی سالمندان طراحی شوند، می‌توانند به دارویی بی‌نسخه برای کاهش افسردگی، اضطراب و احساس تنهایی تبدیل شوند. اما هنوز در سیاست‌های رسمی و طراحی فضا‌های سالمندی کشور نادیده گرفته می‌شود.