لزوم وجود بیمه‌های پیشگیرانه و حمایتی به‌جای بیمه‌های واکنشی برای سالمندان

با افزایش سهم جمعیت سالمند در ساختار جمعیتی ایران، نیاز به بازنگری جدی در سیاست‌های حمایتی و بیمه‌ای برای این گروه بیش از پیش احساس می‌شود. اما واقعیت میدانی نشان می‌دهد که پوشش بیمه‌ای موجود نه‌تنها پاسخگوی نیازهای خاص این قشر نیست، بلکه در بسیاری از موارد، بار هزینه‌ای سنگینی را بر دوش آنان و خانواده‌هایشان تحمیل می‌کند.

 احمد دلبری، رئیس انجمن طب سالمندی ایران، مهم‌ترین خلأهای بیمه‌ای در این حوزه را برمی‌شمارد. به گفته او نبود پوشش بیمه‌ای برای مراقبت‌های از جمله ویزیت در منزل، خدمات توانبخشی، پرستاری در منزل و مراقبت‌های مزمن، یکی از شکاف‌های اساسی در نظام بیمه‌ای کشوراست. به این موارد باید نبود پوشش کافی برای سلامت روان، ارزیابی‌های شناختی، درمان زوال عقل، تجهیزات توانبخشی و وسایل کمک‌حرکتی مانند ویلچر، واکر و تشک ضد زخم بستر را نیز افزود.

از دیگر خلأهای موجود، نپرداختن به هزینه‌های مناسب‌سازی منزل سالمندان است. دلبری تأکید می‌کند که این خدمات، اگرچه در ظاهر ساده‌اند، نقش حیاتی در پیشگیری از سقوط و آسیب‌های ناشی از آن دارند. همچنین، دسترسی ناکافی یا ناکارآمدی بیمه‌های مکمل برای سالمندان کم‌درآمد، چالشی جدی در تأمین رفاه این گروه به شمار می‌آید.

خدمات مغفول مانده

دلبری به فهرستی از خدمات مورد نیاز سالمندان اشاره می‌کند که از شمول بیمه خارج مانده‌اند: مراقبت در منزل، خدمات روان‌شناسی، مشاوره و آموزش مراقبین، فیزیوتراپی‌های دوره‌ای بلندمدت، غربالگری‌های شناختی (نظیر تشخیص زودهنگام آلزایمر)، درمان‌های غیردارویی، و حتی خدمات سلامت معنوی و اجتماعی مانند آموزش سالمندی یا باشگاه‌های روزانه.

او این وضعیت را ناشی از «نبود بسته خدمتی یکپارچه در بیمه‌های پایه»، «ضعف در رویکرد پیشگیرانه» و «ساختار بیمارمحور به‌جای سالمندمحور و سلامت‌محور» در بیمه‌های کشور می‌داند.

بیمه‌هایی بر پایه بیماری، نه نیاز

به گفته دلبری بسته‌های بیمه‌ای موجود، عمدتاً بر درمان بیماری‌ها متمرکزند و نه بر پاسخ‌گویی به نیازهای زیستی، روانی، شناختی و مراقبتی سالمندان. او رویکرد فعلی را «بیشتر واکنشی تا پیشگیرانه و حمایتی» توصیف می‌کند؛ مسیری که نه تنها به بهبود کیفیت زندگی سالمندان کمکی نمی‌کند، بلکه به هزینه‌های بلندمدت نظام سلامت نیز خواهد افزود.

دلبری برای رفع این نارسایی‌ها، مجموعه‌ای از پیشنهادهای اجرایی ارائه می‌دهد: تدوین و اجرای بسته خدمتی جامع سالمندی مبتنی بر نیازهای چندبُعدی، افزودن مراقبت در منزل، آموزش مراقبان، غربالگری شناختی و خدمات روانی- اجتماعی به پوشش بیمه، راه‌اندازی بیمه مراقبت بلندمدت با مشارکت دولت، ارائه یارانه‌های ویژه به سالمندان تنها یا کم‌درآمد و توسعه بیمه‌های مکمل سالمندی با نرخ ترجیحی و تسهیلات خانوادگی.

شکاف درآمد و هزینه: واقعیت اقتصاد سالمندی

بر اساس آمارهای رسمی و گزارش‌های دوره‌ای، میانگین حقوق بازنشستگان تأمین اجتماعی در حال حاضر حدود ۱۲ تا ۱۵ میلیون تومان است. اما هزینه واقعی زندگی برای یک سالمند با سطح متوسط سلامت، طبق برآوردهای دلبری، به ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان در ماه می‌رسد. به این ترتیب، شکاف مالی ماهانه برای بسیاری از سالمندان به ۸ تا ۱۰ میلیون تومان می‌رسد.

این کارشناس طب سالمندی با اشاره به کاهش حمایت‌های خانوادگی و نبود پس‌انداز مؤثر برای بسیاری از سالمندان، به‌ویژه در خانواده‌های طبقه متوسط به پایین، بر آسیب‌پذیری سالمندان تنها و زنان سالمند بی‌همسر تأکید دارد. او هشدار می‌دهد که هزینه‌های مراقبت و درمان، خصوصاً در بیماری‌های مزمن و شناختی، به‌سرعت از توان پرداخت این گروه خارج می‌شود.

اتکای ناگزیر به خانواده و دولت

در شرایط کنونی، سالمندان بیش از پیش به حمایت‌های خانوادگی یا کمک‌های دولتی وابسته شده‌اند. خدماتی مانند درمان‌های گران‌قیمت (از جمله سرطان یا آلزایمر)، مراقبت در منزل، تأمین مسکن و اجاره، تجهیزات پزشکی و مکمل‌های تغذیه‌ای گران، از جمله حوزه‌هایی هستند که سالمندان بدون کمک دیگران از عهده تأمین آن‌ها برنمی‌آیند.

از سوی دیگر، برخی هزینه‌ها منحصراً به دوران سالمندی مربوط می‌شود؛ از جمله بازسازی یا مناسب‌سازی محیط منزل، فیزیوتراپی منظم، ویزیت‌های مکرر متخصصان، پرستار خانگی، داروهای متعدد و تجهیزات پیشگیری از سقوط.

براساس برآوردهای انجمن علمی سالمندان ایران (شهریور ۱۴۰۲)، هزینه زندگی برای یک سالمند ساکن شهر با سطح سلامت نسبی حدود ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان است. این رقم برای سالمند بیمار یا نیازمند مراقبت در منزل تا ۴۰ میلیون تومان افزایش می‌یابد. سالمندان تنها، آن‌ هم با نیاز به پرداخت مسکن و مراقب، با هزینه‌ای بیش از ۵۰ میلیون تومان در ماه مواجه‌اند.

چشم‌انداز نگران‌کننده آینده

ادامه روند فعلی، از نگاه دلبری پیامدهایی نگران‌کننده خواهد داشت: افزایش فقر سالمندی، وابستگی بیشتر به خانواده و حتی بروز بحران نسل‌محور، کاهش توان خانواده‌ها در مراقبت مناسب، افزایش تقاضا برای خدمات خیریه، افت کیفیت زندگی و شیوع افسردگی و احساس بی‌ارزشی در سالمندان.

دلبری اجرای کامل و بودجه‌مند قانون جامع حمایت از حقوق سالمندان را ضروری می‌داند. او خواستار طراحی بسته حمایتی حداقلی شامل یارانه سلامت، تغذیه، مسکن و مراقبت برای سالمندان کم‌درآمد، اصلاح نظام بازنشستگی و متناسب‌سازی حقوق با نرخ واقعی تورم، توسعه بیمه‌های مکمل با مشوق‌های خانوادگی و راه‌اندازی شبکه مراکز روزانه و مراقبت‌های محله‌محور با حمایت بیمه‌ای است.