بحران بی‌صدای این روزها؛ از بین رفتن سلامت دهان و دندان

جنگ علاوه بر تخریب بناها و از بین بردن انسان‌ها آسیب‌های پنهان دیگری هم دارد. روزمرگی‌های مردم در دوران جنگ تغییر می‌کند و وضعیت سلامت ناپایدار می‌شود. یکی از بحران‌های بی‌صدای این دوران از بین رفتن سلامت دهان و دندان است.

دندان‌درد در روزهای جنگ که دسترسی به متخصصان و دندانپزشکان به راحتی قبل نیست، می‌تواند به کابوسی دردناک‌ تبدیل شود. در شرایط بحرانی، اولویت اصلی مراکز درمانی بر مداوای مجروحان متمرکز می‌شود و بسیاری از دندانپزشکان در محل کار خود که احتمال بمباران دارد حضور ندارند.  

پیشگیری؛ تنها سلاح در برابر دردهای جانکاه

کودکان یکی از گروه‌هایی هستند که مراقبت از سلامت دهان آن‌ها اهمیت زیادی دارد. آن‌ها در برابر درد، کم‌طاقت‌تر هستند و به اندازه برزگسالان شرایط جنگی و نبود امکانات را درک نمی‌کنند. بنابراین وقتی کلینیک‌های دندانپزشکی تعطیل می‌شوند، مراقبت‌های شخصی برای کودکان اهمیت زیادی پیدا می‌کند. فیروزه علیپور، استادیار گروه دندانپزشکی کودکان با تأکید بر ضرورت حفظ سلامت دهان کودکان در شرایط اضطراری می‌گوید: «در چنین وضعیتی، پیشگیری بسیار مهم‌تر از درمان است. والدین نباید حتی در شرایط بحرانی و امکانات کم، نظارت بر بهداشت دهان کودکان را متوقف کنند.»

به گفته او جلوگیری از ایجاد پوسیدگی جدید از طریق پاکسازی ساده دندان‌ها، حیاتی‌ترین اقدام برای حفظ آرامش خانواده و جلوگیری از بروز عفونت‌های دردناک است.

چالش تغذیه و ضرورت خودمراقبتی در بحران

جنگ الگوی زیست و تغذیه را هم تغییر می‌دهد و این تغییر، مستقیماً بر سلامت دندان‌ها اثر می‌گذارد. حسین حصاری، دانشیار گروه سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی در گفت‌وگو با روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران در این زمینه هشدار می‌دهد که استرس ناشی از جنگ و تغییر رژیم غذایی به سمت مواد قندی و کربوهیدرات‌های موجود در جیره‌های اضطراری، محیط دهان را به شدت آسیب‌پذیر می‌کند.

او تأکید می‌کند: «در شرایط جنگی، به دلیل محدودیت شدید منابع و نیروی انسانی، افراد باید به خودمراقبتی روی بیاورند. حتی اگر مسواک و خمیردندان در دسترس نباشد، شست‌وشوی مکرر دهان با آب ساده و آب ولرم و نمک می‌تواند از بروز عفونت‌های حاد جلوگیری کند.»

حصاری درباره مدیریت دردهای شدید دندانی در مواقع بحرانی و عدم دسترسی به دندان‌پزشک، توصیه می‌کند: «در گام نخست، لازم است دهان را با استفاده از مسواک و خمیردندان کاملاً تمیز کرده و سپس برای کاهش درد، از داروهای مسکن نظیر ایبوپروفن یا استامینوفن طبق دستورالعمل استفاده کنید. هرگز نباید دارو یا الکل را به‌صورت مستقیم روی دندان یا بافت مجاور قرار داد، چرا که این اقدام منجر به سوختگی شدید لثه خواهد شد.»

او به موضوع حیاتی آسیب‌ها و تروماهای فک و دهان ناشی از بمباران اشاره می‌کند: «پس از اطمینان از برقرار بودن امنیت در محیط، برای کنترل خونریزی باید یک تکه گاز استریل یا پارچه تمیز را به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه با فشار مستقیم روی محل جراحت نگه دارید. در این شرایط، خودداری از خارج کردن لخته‌های خون یا شست‌وشوی شدید دهان بسیار ضروری است، زیرا این کار باعث مختل شدن روند طبیعی ترمیم بافت می‌شود.»

حصاری درباره مواجهه با دندانی که بر اثر ضربه کاملاً از فک جدا شده، اضافه می‌کند: «دندان جدا شده را صرفاً باید از قسمت تاج (و نه ریشه) گرفت و برای زنده نگه داشتن بافت‌های آن، دندان را در ظرفی حاوی شیر، بزاق دهان یا سرم فیزیولوژیک قرار داد. در چنین حالتی، زمان طلایی برای رساندن دندان به دندان‌پزشک جهت پیوند مجدد، حداکثر ۳۰ تا ۶۰ دقیقه خواهد بود.»

کیف کمک‌های اولیه؛ جایگزین درمان‌های کلینیکی

داشتن دانش اولیه برای مدیریت دردهای دندانی اهمیت زیادی برای دوران جنگ دارد. متخصصان توصیه می‌کنند که خانواده‌ها باید در کیف کمک‌‌های اولیه خود، اقلامی برای تسکین موقت درد مانند مسکن‌های معمول و مواد ضدعفونی‌کننده ساده را داشته باشند. دهانشویه‌ها و بی‌حس‌کننده‌ها هم می‌توانند تحمل درد را راحت‌تر کنند. همچنین، محدود کردن دفعات مصرف مواد قندی در طول روز، حتی اگر کل کالری دریافتی از قندها تأمین شود، می‌تواند نرخ تخریب دندان را کاهش دهد.

سلامت دهان و دندان در زمان جنگ، موضوعی لوکس یا انتخابی نیست، بلکه بخشی از حقوق اولیه انسانی برای توانایی حفظ تغذیه مناسب و کاهش رنج‌های مضاعف است.

حصاری کنترل استرس در این دوران را مهم می‌داند: «در لحظات بمباران یا اضطراب شدید، چند نفس عمیق بکشید و پنج دقیقه آرام تنفس کنید تا انقباض عضلات فک کاهش یابد. نوشیدن آب می‌تواند به کنترل استرس کمک کند. از مصرف زیاد قند و نوشیدنی‌های شیرین در این مواقع خودداری کنید.»

به باور متخصصان آگاهی‌بخشی و آموزش روش‌های ساده پیشگیری در زمینه سلامت دهان و دندان می‌تواند بار بزرگی را از روی دوش سیستم بهداشت و درمان در زمان بحران بردارد. این مراقبت‌ها تضمین می‌کنند که مردم شرایط جنگ را به سلامت پشت سر بگذارند تا پس از پایان درگیری‌ها، درمان‌های تخصصی ادامه پیدا کند.