تعطیلی اقتصاد منطقه پس از حمله به ایران

صبح دوشنبه، «رشید بن سعید» فعال اقتصادی اماراتی در حساب ایکس خود چنین نوشت: «تازه از یک تماس ۳ ساعته با منبع داخلی‌ام از میان میلیاردرهای دوبی خارج شدم. فعلا نمی‌توانم چیز زیادی بگویم، اما ۱۰ مارس آغاز بزرگ‌ترین انتقال ثروت در تاریخ بشر خواهد بود. بیشتر مردم هیچ تصوری ندارند که چه چیزی در شرف وقوع است.»

آنچه رشید بن سعید خبر از وقوعش می‌دهد شاید بزرگترین پیامد بلندمدت اقتصادی برای منطقه باشد. جنگ، سرمایه‌هایی را از جنوب خلیج فارس جارو می‌کند که نمی‌توانند در منطقه‌ای با ریسک بالا بقا داشته باشند. در نتیجه سرمایه‌ها به بازارهای جدید منتقل می‌شوند. همان‌طور که دو روز قبل هم خبرهایی درباره احتمال پذیرش سرمایه‌های فراری در بازارهای مالی شرق آسیا به گوش رسید.

جنگ راه‌ها

بدون تنگه هرمز هیچ کشوری امکان رشد و توسعه نخواهد داشت. این مسئله را می‌توان از حجم گسترده کشتی‌هایی فهمید که اقتصاد کشورهای منطقه به آنها وابسته است. تانکرتکرز گزارش داد که ۶۳ ابرنفتکش، ۲۵۰ نفتکش، ۱۵ تانکر LNG و ۲۷ تانکر LPG در خلیج فارس سرگردانند. این حجم عظیم شناورها نشان از اهمیت بنادر منطقه برای ترانزیت بین‌الملل دارد. اهمیت اقتصادی این مسیر ترانزیت کالا در بنادر بزرگ حاشیه خلیج فارس دیده می‌شود.

بر اساس طرح‌های قبلی قرار بود مسیر ترانزیتی در منطقه با عنوان «آیمک» (کریدور هند-خاورمیانه-اروپا) هند را به خلیج فارس و از آنجا به اروپا متصل کند و در قلب این پروژه بندر بزرگ جبل علی قرار داشت. بندر جبل علی در دوبی یکی از نقاط حیاتی جهان در زمینه حمل و نقل بین‌المللی است. این بندر، با تجهیزات پیشرفته و زیرساخت‌های قدرتمند، جایگاه مهمی در صنعت حمل و نقل دارد و به عنوان یکی از شاهراه‌های تجارت جهانی شناخته می‌شود.

جبل علی مانند بنادر دیگر در حاشیه خلیج فارس بدون شناورها استفاده‌ای نخواهند داشت، به همین دلیل فعالیت آنها مانند چاه‌های نفت منطقه متوقف شده است. در نتیجه پروژه «آیمک» امکان عملیاتی شدن را از دست می‌دهد. «آیمک» قرار بود هند، امارات، عربستان، اتحادیه اروپا، فرانسه، ایتالیا، آلمان و ایالات متحده آمریکا را برای حمل‌و‌نقل متصل کند و از این طریق در برابر نفوذ منطقه‌ای چین وزنه متقابلی باشد، اما چنین طرحی دیگر قابل اجرا نیست.

فشار به بازارهای مالی

همزمان با خروج سرمایه‌ها و فروریختن اقتصاد حوزه جنوب خلیج فارس، بازارهای مالی جهان نیز به شدت در حال ریزش است. وال استریت ژورنال گزارش می‌دهد بازارهای سهام در آسیا به دلیل نگرانی‌ها در مورد افزایش قیمت نفت، روز سختی را در پیش دارند. ژاپن، کره جنوبی، سنگاپور و هنگ‌کنگ شاهد ریزش شدید سهام شرکت‌های سرمایه‌گذاری بودند.

نگرانی بازارهای مالی حاصل یکی از بزرگ‌ترین جهش‌های قیمت نفت در یک روز، طی دهه‌هاست. قیمت نفت تنها در یک شب حدود ۲۶ تا ۳۰ درصد افزایش داشت و تا نزدیکی ۱۲۰ دلار در هر بشکه نوسان دارد. برخی تحلیلگران هشدار می‌دهند که اگر درگیری ادامه یابد، قیمت نفت حتی به بیش از ۱۵۰ دلار هم خواهد رسید و نشریه وال‌استریت ژورنال هم در گزارشی عنوان کرده که: «اگر اختلال در تنگه هرمز ادامه یابد، قیمت نفت می‌تواند به سمت رکوردی تعدیل‌شده بر اساس تورم نزدیک به ۲۱۵ دلار در هر بشکه افزایش یابد.»

توقف گاز

علاوه بر نفت الگوی توقف تجارت در گاز هم دیده می‌شود. بلومبرگ اعلام کرد که شرکت دولتی قطر انرژی (QatarEnergy) در پی حمله پهپادی اخیر به تاسیسات راهبردی خود، برنامه توسعه عظیم میدان گازی شمال را حداقل تا سال 2027 به تعویق انداخته است. این تعطیلی بزرگ‌ترین توقف عملیاتی در تاریخ این تاسیسات است و نگرانی‌ها را درباره امنیت انرژی در جهان تشدید کرده است.

اکنون آینده پروژه توسعه میدان شمالی قطر که بزرگ‌ترین پروژه توسعه گاز طبیعی مایع (LNG) در جهان محسوب می‌شود، در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. قطر انرژی به شرکا و خریداران خود اطلاع داده که صادرات اولین محموله‌های این پروژه، در خوش‌بینانه‌ترین حالت، به اوایل سال 2027 موکول خواهد شد. این در حالی‌ است که پیش از این، برنامه‌ریزی‌ها برای راه‌اندازی پروژه در سه‌ماهه چهارم سال 2026 میلادی انجام شده بود.

بر اساس پیش‌بینی تحلیلگران موسسه مالی «مورگان استنلی»، اگر تعطیلی تاسیسات «راس لفان» بیش از یک ماه طول بکشد، کل مازاد مورد انتظار عرضه گاز جهانی در سال 2026، از بین خواهد رفت و بازار با کسری عرضه مواجه می‌شود.

در این وضعیت ژاپن و کره هر کدام به فکر منابع گازی جایگزینی افتاده‌اند اما فشار اصلی در جای دیگری است. هر گونه اختلال در برنامه‌های توسعه‌ای و صادراتی گاز قطر، می‌تواند موج جدیدی از افزایش قیمت‌ها را در اروپا به دنبال داشته باشد. قیمت گاز در بازارهای اروپایی بلافاصله پس از انتشار خبر اولین حمله پهپادی، جهشی بیش از 60 درصد را تجربه کرد که بالاترین نوسان از زمان بحران انرژی در سال 2022 محسوب می‌شود.

پیامد بلندمدت اقتصادی

اگر تمام این اتفاقات را به عنوان تنها بخشی از تغییرات اقتصادی در حال وقوع در نظر بگیریم، چشم‌انداز توسعه منطقه به شدت تیره و تار خواهد بود. به فرض پایان یافتن جنگ، هیچ تضمینی برای بازگشت سرمایه‌ها به جای قبلی وجود ندارد چرا که تجربه ثابت کرده است هیچ دفاع موثری در برابر هجوم نظامی ایران نمی‌تواند بازارهای جنوب خلیج فارس را از تیررس خارج کند. سرمایه‌های مالی تا زمانی که تضمینی عملی برای دفاع از منافع خود نبینند هرگز به حاشیه خلیج فارس بازنمی‌گردند. از طرف دیگر این سرمایه‌ها به شدت به بسترهای بلندمدت برای سرمایه‌گذاری نیازمندند، بنابراین طرح‌ها و پروژه‌های اقتصادی مانند «آیمک» در منطقه امکان‌پذیر نیست، چرا که اولین کالای مورد نیاز برای تجارت امنیت است.

از طرف دیگر رفت و آمد کشتی‌ها بنادر را مختل می‌کند و شکوفایی تجاری سابقا درخشان کشورهای حوزه خلیج فارس را نابود می‌کند. این مسئله هزینه رفت و آمد و بیمه کالا و کشتی‌ها را به شدت افزایش می‌دهد. بدون فروش مواد خام و تجارت دریایی، اقتصادی برای حوزه خلیج فارس وجود ندارد. در این شرایط بسته شدن چاه‌های نفت و گاز و توقف فعالیت آنها هم نیازمند تضمینی است که فعلا وجود ندارد. همانطور که یک مقام ارشد صنعت انرژی در دوحه تاکید می‌کند: «امنیت تاسیسات اولویت اول است. تا زمانی که تضمین کاملی برای عدم تکرار چنین حملاتی وجود نداشته باشد، آغاز به کار پروژه‌های جدید با ریسک همراه خواهد بود. ما باید مطمئن شویم که زنجیره تامین قطع نمی‌شود.»