تحول اقتصادی کشور با پیوند ترانزیت، صنعت و کشاورزی

ایران در آستانه فصل تازه‌ای از توسعه قرار دارد؛ جایی که ترانزیت تنها جابه‌جایی کالا نیست، بلکه به پیشران تولید، اشتغال و خلق ارزش افزوده بدل می‌شود. کارشناسان معتقدند اگر زنجیره ترانزیت با صنعت و کشاورزی پیوند یابد، می‌تواند چرخ توسعه ملی را در مسیر جدیدی به حرکت درآورد.

در جهان امروز، کشورها تنها با صادرات کالا ثروتمند نمی‌شوند؛ بلکه با مدیریت هوشمند مسیر عبور آن، قدرت اقتصادی و سیاسی خود را تثبیت می‌کنند. ایران، با موقعیت ممتاز جغرافیایی میان سه قاره، در نقطه‌ای ایستاده که می‌تواند از ترانزیت نه به عنوان «مسیر عبور»، بلکه به عنوان «موتور تحول اقتصادی» استفاده کند.

به باور کارشناسان، ترانزیت در ذات خود یک ظرفیت ملی است، اما اگر به سطح محلی و صنعتی گسترش یابد، می‌تواند به حلقه‌ای از زنجیره تولید و اشتغال پایدار تبدیل شود. 

به عنوان نمونه، اگر محموله‌های گندم یا نفت عبوری از ایران پیش از خروج از کشور فرآوری شوند، ارزش افزوده‌ای چندبرابر حاصل خواهد شد؛ روشی که کشورهایی مانند سنگاپور، ترکیه و هلند سال‌هاست با موفقیت اجرا می‌کنند.

کریم نائینی، کارشناس ترانزیت، در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس می‌گوید که «ترانزیت می‌تواند به جای عبور، توقفی سودآور ایجاد کند؛ یعنی کالا وارد کشور شود، پردازش گردد و سپس با ارزش بالاتر صادر شود. این همان حلقه مفقوده‌ای است که باید در سیاست‌های توسعه‌ای ایران دیده شود.»

با این حال، مسیر رسیدن به چنین نقطه‌ای ساده نیست. نائینی معتقد است تعدد نهادهای تصمیم‌گیر یکی از چالش‌های اصلی ترانزیت در ایران است. آمارها نشان می‌دهد بیش از ۲۰ نهاد در فرآیندهای مرتبط با حمل‌ونقل و گمرکات نقش دارند و این پیچیدگی اداری باعث افزایش زمان و هزینه عبور کالا می‌شود.

مهدی باقری، دیگر کارشناس حوزه حمل‌ونقل، نیز بر ضرورت «تمرکز مدیریتی و دیجیتالی‌سازی فرآیندها» تأکید دارد. او می‌گوید: «تا زمانی که گمرکات به‌صورت الکترونیکی یکپارچه نشوند و فرآیند ترخیص و عبور کالا روان نگردد، تبدیل‌شدن به هاب منطقه‌ای دشوار خواهد بود.»

کارشناسان بر این باورند که اصلاح ساختار نهادی، توسعه خطوط ریلی و بنادر و ایجاد شفافیت در مسیرهای لجستیکی، سه محور حیاتی برای شکل‌گیری اقتصاد ترانزیت‌محور در ایران است. 

در این میان، بندر چابهار و محور ریلی زاهدان–سرخس به‌عنوان کانون‌های توسعه متوازن در شرق کشور نقشی کلیدی دارند؛ مسیرهایی که می‌توانند استان‌های کمتر برخوردار را به شبکه اقتصاد ملی متصل کرده و به قطب‌های نوظهور صادراتی تبدیل کنند.

به موازات این مسیر، ایجاد مناطق ویژه پردازش کالا و صنایع تبدیلی مرتبط با ترانزیت می‌تواند زمینه‌ساز جذب سرمایه خارجی و توسعه صادرات غیرنفتی شود. ایران با بهره‌گیری از دیپلماسی اقتصادی فعال، می‌تواند از کشوری عبوری به کشور مقصد و پردازشگر تبدیل شود؛ تحولی که نه‌تنها درآمدهای ترانزیتی، بلکه قدرت چانه‌زنی اقتصادی کشور را نیز افزایش خواهد داد.

در نهایت، آینده اقتصاد ایران در گرو نگاه تازه به ترانزیت است. اگر سیاست‌گذاری‌ها از «عبور کالا» به «خلق ارزش» تغییر مسیر دهند، ترانزیت می‌تواند همان نقطه اتصال میان توسعه ملی و امنیت اقتصادی باشد؛ مسیری که از جغرافیا آغاز می‌شود و به رشد پایدار ختم خواهد شد.