سالمندان در خط مقدم آسیب روانی بحران‌ها

سالمندان در شرایط بحران و جنگ، بیش از بسیاری از گروه‌های سنی دیگر در معرض اضطراب، افسردگی، احساس تنهایی و درماندگی هستند. کاهش توان جسمی، نیاز به مراقبت بیشتر، اختلال در دسترسی به دارو و خدمات درمانی، و مواجهه مداوم با اخبار و تصاویر نگران‌کننده، می‌تواند سلامت روان این گروه را به‌شدت تهدید کند. کارشناسان تأکید می‌کنند که در چنین شرایطی، حمایت روان‌شناختی هدفمند، ساده و مداوم، نقشی تعیین‌کننده در حفظ آرامش و تاب‌آوری سالمندان دارد. دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران، واحد بهداشت مرکز پژوهش‌های علمی و فناوری دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی تهران و زنجیره انسانی برای زندگی، راهنمایی برای کمک به سالمندان و حمایت از آن‌ها آماده کرده‌اند که در ادامه می‌خوانید.

سالمندان؛ یکی از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها در بحران

در هر بحران انسانی، به‌ویژه در شرایط جنگ، برخی گروه‌های جمعیتی آسیب‌پذیری بیشتری دارند و سالمندان در صدر این فهرست قرار می‌گیرند. شرایط جسمی خاص، ابتلا به بیماری‌های مزمن، وابستگی به دارو، و نیاز بیشتر به همراهی و مراقبت، باعث می‌شود بحران برای سالمندان فقط یک تهدید بیرونی نباشد، بلکه به عاملی برای برهم خوردن تعادل روانی و عاطفی آنان نیز تبدیل شود.

از دست دادن عزیزان، ترک خانه، جابه‌جایی اجباری، شنیدن صداهای ناگهانی، نااطمینانی نسبت به آینده و محدود شدن ارتباطات اجتماعی، همگی از عواملی هستند که می‌توانند اضطراب و احساس ناامنی را در سالمندان تشدید کنند.

همراه آشنا، اولین و مهم‌ترین منبع آرامش

یکی از اصلی‌ترین توصیه‌ها برای مراقبت روانی از سالمندان در شرایط بحران، تنها نگذاشتن آن‌هاست. حضور یک فرد آشنا، مانند فرزند، همسر، دوست یا مراقب حرفه‌ای، می‌تواند نقش مهمی در کاهش اضطراب و ایجاد احساس امنیت ایفا کند.

کارشناسان حوزه سلامت روان معتقدند حتی حضور آرام و بی‌کلام یک فرد قابل اعتماد در کنار سالمند، می‌تواند از شدت واکنش‌های استرسی بکاهد. در بسیاری از موارد، سالمند بیش از هر چیز نیاز دارد بداند که در شرایط دشوار، کسی در کنار او حضور دارد و او را رها نکرده است.

امنیت فقط به معنای پناه گرفتن نیست

در شرایط جنگی، تأمین امنیت فیزیکی اهمیت بالایی دارد، اما آنچه در مورد سالمندان باید به‌طور ویژه مورد توجه قرار گیرد، «احساس امنیت» است. این احساس زمانی تقویت می‌شود که محیط اطراف سالمند تا حد ممکن آرام، روشن، ثابت و قابل پیش‌بینی باشد.

محل استراحت سالمند باید در منطقه‌ای امن، دور از پنجره‌ها، اشیای آویزان و وسایل خطرساز قرار گیرد. بهتر است مسیر خروج به مکان امن یا پناهگاه از قبل مشخص شده باشد و اعضای خانواده نیز بدانند در مواقع اضطراری چگونه سالمند را جابه‌جا کنند.

همچنین در دسترس بودن وسایل ضروری مانند عصا، واکر، عینک، سمعک، دندان مصنوعی و داروهای روزانه، تأثیر مستقیم بر کاهش اضطراب سالمند دارد. آماده‌سازی کیف اضطراری شامل دارو، آب، غذای مناسب، مدارک پزشکی و شناسایی، چراغ‌قوه و شماره تماس نزدیکان نیز یکی از اقدامات ضروری در این زمینه است.

شنیدن بدون قضاوت، یک مداخله مؤثر و کم‌هزینه

در موقعیت‌های بحرانی، سالمندان ممکن است بخواهند درباره ترس‌ها، نگرانی‌ها یا خاطرات دردناک خود صحبت کنند. آنچه در این لحظات اهمیت دارد، شنیدن فعال و بدون قضاوت است. قطع کردن صحبت، نصیحت عجولانه یا کوچک شمردن احساسات، می‌تواند احساس تنهایی و بی‌پناهی آنان را بیشتر کند.

توصیه می‌شود مراقبان با صدای آرام با سالمند صحبت کنند، به او فرصت بیان احساسات بدهند و در صورت تمایل، از تماس فیزیکی اطمینان‌بخش مانند گرفتن دست استفاده کنند. جملات ساده و مثبت مانند «من کنار شما هستم» یا «با هم از این شرایط عبور می‌کنیم» می‌تواند بسیار آرامش‌بخش باشد.

اخبار منفی و تصاویر خشونت‌بار؛ عامل تشدید اضطراب

یکی از عوامل مهم تشدید تنش روانی در سالمندان، قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار و تصاویر خشونت‌بار است. تکرار صحنه‌های نگران‌کننده یا شنیدن اخبار تلخ بدون وقفه، می‌تواند به افزایش اضطراب، بی‌خوابی، افکار مزاحم و احساس بی‌ثباتی منجر شود.

بر همین اساس، توصیه می‌شود در محیط سالمند، پخش مداوم اخبار پرتنش متوقف شود و اگر لازم است اطلاعاتی درباره شرایط موجود به او منتقل شود، این کار با زبانی ساده، آرام و بدون اغراق انجام گیرد. تأکید بر اقدامات حفاظتی و تلاش‌های انجام‌شده برای حفظ امنیت، می‌تواند از احساس آشفتگی ذهنی بکاهد.

حفظ روتین روزانه؛ راهکاری ساده اما بسیار مؤثر

در روزهای بحران، بسیاری از برنامه‌های روزمره خانواده‌ها به‌هم می‌ریزد. با این حال، برای سالمندان حفظ نظم در خواب، تغذیه، مصرف دارو و فعالیت روزانه، اهمیت زیادی دارد. این نظم به آن‌ها کمک می‌کند در فضایی که پر از نااطمینانی است، همچنان بخشی از زندگی را قابل پیش‌بینی و کنترل‌پذیر تجربه کنند.

داشتن ساعت منظم برای غذا، خواب، مصرف دارو، نوشیدن چای، تماس با اعضای خانواده یا انجام فعالیت‌های سبک مانند راه رفتن کوتاه در محیط امن، می‌تواند اثر قابل توجهی در کاهش اضطراب و حفظ ثبات روانی سالمند داشته باشد.

فعالیت‌های آشنا، حافظ هویت و آرامش روانی

ادامه فعالیت‌های ساده و آشنای گذشته، مانند مطالعه، دعا، بافتنی، گوش دادن به موسیقی یا مرور خاطرات، یکی دیگر از راهبردهای مهم در حمایت از سالمندان در شرایط بحرانی است. این فعالیت‌ها به سالمند کمک می‌کنند تا احساس هویت، تعلق و تداوم زندگی را از دست ندهد.

متخصصان همچنین پیشنهاد می‌کنند از تکنیک‌هایی مانند مرور خاطرات خوش همراه با تنفس آرام استفاده شود. برای مثال، سالمند می‌تواند با بستن چشم‌ها و نفس کشیدن آرام، بوی نان تازه، تولد نوه‌ها یا یک خاطره شیرین خانوادگی را به یاد بیاورد. چنین تمرین‌هایی می‌تواند به کاهش اضطراب و تقویت احساس آرامش کمک کند.

امید و معنا، ستون‌های اصلی تاب‌آوری سالمندان

حفظ احساس معنا در زندگی، یکی از عوامل مهم محافظت از سلامت روان سالمندان است. در شرایط بحران، وقتی سالمند احساس کند هنوز نقشی در خانواده دارد و نظر او اهمیت دارد، میزان تاب‌آوری روانی او افزایش می‌یابد.

تشویق سالمند به بیان یا نوشتن نکات امیدوارکننده و چیزهایی که بابت آن‌ها سپاسگزار است، می‌تواند به تقویت این حس کمک کند. همچنین مشارکت دادن او در تصمیم‌های روزمره، حتی در مسائل ساده‌ای مانند انتخاب غذا یا زمان استراحت، باعث می‌شود حس استقلال و عزت‌نفس او حفظ شود.

ارتباط اجتماعی را نباید قربانی بحران کرد

یکی دیگر از اصول مهم در حمایت روانی از سالمندان، حفظ ارتباط مستمر با خانواده، دوستان و اطرافیان است. تماس تلفنی، ارتباط آنلاین یا دیدارهای کوتاه و منظم، می‌تواند از شدت احساس تنهایی و انزوا بکاهد.

با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که این ارتباط‌ها باید بیشتر بر شنیدن احساسات، همدلی و انتقال آرامش متمرکز باشد، نه بازگویی مداوم اخبار تلخ و نگران‌کننده.

چه نشانه‌هایی خبر از نیاز به کمک تخصصی می‌دهد؟

همه سالمندان اضطراب و ناراحتی خود را به‌صورت مستقیم بیان نمی‌کنند. گاهی این فشار روانی در قالب نشانه‌هایی مانند تحریک‌پذیری، گوشه‌گیری، پرخاشگری، گریه‌های مکرر، بی‌خوابی شدید یا ترس بیش از حد بروز می‌کند.

اگر سالمند احساس کند توان ادامه دادن ندارد، با هر صدا دچار هراس می‌شود، خواب و آرامش خود را از دست داده یا افکار مربوط به مرگ را مطرح می‌کند، باید موضوع جدی گرفته شود و از خدمات تخصصی روان‌شناسی یا روان‌پزشکی استفاده شود. در صورت نبود دسترسی حضوری، مشاوره تلفنی یا آنلاین با شماره 4030 و 1480  نیز می‌تواند گزینه‌ای مؤثر و در دسترس باشد.

مراقبت از سالمندان، بخشی از آمادگی اجتماعی در بحران

حمایت از سالمندان در شرایط جنگ و بحران، صرفاً وظیفه خانواده‌ها نیست. رسانه‌ها، نهادهای امدادی، مراکز سلامت، گروه‌های داوطلب و سیاست‌گذاران نیز باید نیازهای روانی و جسمی این گروه را در برنامه‌ریزی‌های خود لحاظ کنند.

بی‌توجهی به سلامت روان سالمندان، می‌تواند به تشدید مشکلات فردی، افزایش نیاز به مراقبت‌های درمانی و کاهش تاب‌آوری اجتماعی منجر شود. در مقابل، اقدامات ساده و هدفمند در حوزه حمایت روانی، می‌تواند از آسیب‌های جدی‌تر پیشگیری کند.

سالمندان در شرایط بحران و جنگ، بیش از هر چیز به همراهی، امنیت، آرامش، نظم روزانه و ارتباط انسانی نیاز دارند. حمایت روانی از آن‌ها الزاماً به ابزارهای پیچیده نیاز ندارد؛ گاهی یک محیط امن، یک برنامه ثابت، یک همراه آشنا و یک گفت‌وگوی آرام، می‌تواند مهم‌ترین مداخله برای حفظ سلامت روان آنان باشد.

در روزهایی که بحران، احساس امنیت جمعی را تهدید می‌کند، توجه به نیازهای روانی سالمندان نه یک اقدام حاشیه‌ای، بلکه بخشی اساسی از مسئولیت اجتماعی و انسانی ماست.